Historie 3

Terwiel de Aerd al 4,5 miljard jaor aod is en d'r al ruim 3,5 miljard jaor leve op is, laope d'r pas zoe'n kwart miljard jaor zoogdere roond, toen nog same mit de dinosauriërs. Die zun oonsjtande d'rek nao 'n meteorietinsjlag die bekans alle leve oetroejde: de Massa-Extinctie die d'r uvvergank tusje 't Perm en 't Trias vurmt. Zoe'n 65 Ma is d'r opnuuj 'n Massa-Extictie, die zoe good wie alle dino's oetroejt. In d'r tusjetiëd zun d'r vuggel oontsjtande, zoogdere neme de weld uvver en 't supercontinent Pangea vilt oetaen in de continente die vur noe kinne. 't Klimaat is in dae tiëd e paar kiër fleenk veranderd.
Vur zoome 18 kiër in op 't litste sjtukske geschiedenis van de Aerd.

(Ma = Mega annum, miljoen jaor gelaeje)

252 Ma - Massa-Extinctie Perm-Trias

240

230 Ma - Oontsjtoon zoogdere en dinosauriërs

220

210

200 Ma - Tusje 180 en 200 Ma begint 't 'supercontinent' Pangea oetaen te valle

190

180

170

160

150 Ma - De uursjte vuggel vlege dur de loch

140 Ma - 't Zuidelik supercontinent Gondwana wurd Zuid-Amerika, Afrika, Australië en Antarctica

130 Ma - De uursjte 'bedekt-zadige' plante

120

110

100
95
90 - Tusje 80 en 100 Ma beginne de continente oet te zie wie noe (India en Madagascar sjplitse)
85
80
75
70
65 Ma - Massa-Extictie Krijt-Tertiair: einde van de Dinosauriërs
60
55
50 Ma - Gebergtes wie de Alpe en de Himalaya oontsjtunt dur plaattectoniek
45
40
35 Ma - Zoogdere in de zië
30
25 Ma - Antarctica rak bedik mit iës
20
15
10
5 Ma - De uursjte miensjechtige laope uvver de Aerd (kiek wiër bie Historie 4)
2,5 Ma - D'r noorpool bevruus tot iës
0,25 Ma - De uursjte Homo Sapiens laope uvver de Aerd (kiek wiër bie Historie 5)

Historie 2

De Aerd is zoe'n 4,5 miljard jaor gelaeje oontsjtande, tegeliek mit de zon en de res van oos zonnesjtilsel. Kling rotsblokke, puin en gleujend gesjtaente sjmoolt same tot asteroïdes, monde en planete; zoe och de Aerd. De uursjte 500 miljoen jaor wurd de Aerd nog geteisterd dur 'n renge van meteoriete. Es dae tot 'n eind kump, oontsjtaet vrie flot 't leve op Aerd. Nog 'ns 500 miljoen jaor later beginne de levesvurme pas mit fotosynthese: 't umzitte van zonleech in energie. Pas hovverwaegs in 't leve van de Aerd kump d'r zuursjtof op dis planeet. Dit leidt d'rek tot 'n extreme iëstiëd; zoe erg dat de ganse Aerd is bedik mit sjnië en iës: Snowball Earth. Roond 1,5 miljard jaor gelaeje oontsjtunt d'r miërcellige levesvurme en in 't litste miljard jaor ontwikkele die zich tot sjummels, dere en plante, uursj nog in 't water en later op 't land. Dit leve wurd och wer geteisterd dur meteoriete, zoe wurd roond 252 en 65 miljoen jaor gelaeje bekans al 't (groëte) leve oetgeroejd: Massa-Extinctie. En op de klok van de Aerd laeve d'r pas de litste 20 seconde luuj op dis weld.

De Aerd in 24 oor

4,560 miljard - De Aerd oontsjtaet oet klinger sjtukke die roond de zon drieje.
4,527 miljard - De theorie is dat de planeet Theia op de Aerd insjlaet; e deel wurdt d'r Mond

4,25 miljard - 't Uursjte water op Aerd
4,2
4,1 miljard - Continente beginne te oontsjtoon, mè nog neet zoe wie veer ze kinne.
4,0 miljard - D'r kump 'n eind an de meteorieterenge dae de Aerd 500 miljoen jaor teisterde

3,8 - Tusje 3,6 en 4 miljard jaor gelaeje oonsjtaet 't leve op Aerd: de prokaryoten

3,6

3,4

3,2 - Tusje 3 en 3,5 miljard jaor gelaeje begint fotosynthese, dat levesvurme zonleech kinne umzitte.

3,0

2,8

2,6

2,4
2,3 miljard - D'r uursjte zuursjtof op Aerd zurgt d'rek vur 'n "Snowball Earth"
2,2
2,1 miljard - De uursjte eukaryoten laeve op Aerd.
2,0

1,8

1,6 - Tusje 1,4 en 1,7 miljard jaor gelaeje oontsjtunt miërcellige levesvurme

1,4

1,2

1,0 miljard - De uursjte sjummels op land
900
800 Ma - Supercontinent Rodinia
760 Ma - De uursjte dere (nog in 't water)
670 Ma - De uursjte plante op land
600 Ma - Twie kiër "Snowball Earth"
542 Ma - Cambrische explosie: de uursjte insecte en get later:
400 Ma - Amfibië en de uursjte dere op land
300 Ma - Väöl plante
252 Ma - Perm-Trias Massa-Extinxie / Begin dino's en zoogdere (kiek wiër bie Historie 3)
200 Ma - Continente beginne oetaen te drieve
65 Ma - Krijt-Tertiair Massa-Extinxie
5 Ma - Miensjechtige oontsjtunt (kiek wiër bie Historie 4)

De Aerd in 12 oor

Historie 1

Tiëd en ruimte hubbe neet ummer besjtande, mè zun pas oontsjtande mit de oerknal, zoe'n 13,7 miljard jaor gelaeje. Umdat dit lestig vur te sjtille is, wil eech dit dudelik en inzichtelik make mit e paar tiedslijne.
Um te beginne aene mit alle tiëd (van oerknal tot noe);
d'r volgende uvver de historie van de Aerd: de litste 4,5 miljard jaor (Historie 2);
uvver zoogdere: de litste 250 miljoen jaor (Historie 3);
uvver primate: de litste 5 miljoen jaor (Historie 4);
uvver d'r miensj: de litste 250.000 jaor (Historie 5);
de uursjte besjavinge in de litste 12.500 jaor (Historie 6);
en de recente historie vanaf 500 v.Chr. (Historie 7)

Este dit vertaals nao 1 jaor, dan laope d'r pas luuj op 31 december um 23:46 en alle gesjreve historie is pas in de litste 10 seconde opgesjreve.

13,7 miljard - Oerknal
13,5
13,3 miljard - De uursjte sjterre ontsjtun en vurme de uursjte sjterresjtilsels
13,0

12,5

12,0

11,5

11,0 miljard - Oos aege sjterresjtilsel - d'r Milkweeg - oontsjtaet

10,5

10,0

9,5

9,0

8,5

8,0

7,5

7,0

6,5

6,0

5,5

5,0

4,56 miljard - Oos zonnesjtilsel oontsjtaet, mit oos zon en de planete (kiek wiër bie Historie 2)

4,0
3,5-4,0 - Tusje 3,5 en 4 miljard jaor gelaeje begint op Aerd 't leve
3,5

3,0

2,5
2,3 miljard - Op Aerd begint zuursjtof te oontsjtoon
2,0

1,5

1,0

0,5
0,200 miljard - De uursjte dino's en zoogdere laope uvver de Aerd (kiek wiër bie Historie 3)
0,005 miljard - De uursjte miensjechtige laope uvver de Aerd (kiek wiër bie Historie 4)