Mhaer (6)

Sint Lambertuskeerk

In e vurrig artikel hubse geleze dat Mhaer is oontsjtande vanoet Voere, juus wie Tebannet en Norbik. Ze zun dus begonne es gehuchte en hoerte gewoen bie de Lambertusparochie. Ze blaeve greuje en 't kesjtiël mit zieng Hiëre va Mhaer woorte ummer belangrieker. Mhaer hou al 'n kapel oë misse woorte gedoe en in 1658 kriët die 't rech van 't uursjte en litste sacrament (däöp en begrave). Vanaf toen is 't dus 'n volwaardige parochie, toen nog mit Tebannet en Terhoorsj. Norbik hat och 'n aege keerk en de uursjte pesjtoers waore van allebei de parochies. Daomit dat 't verlengde va d'r Sjmidberg och d'r Papeweeg (vgl. 'Papst') geneump wurd.

(zaank in de keerk)

De keerk die Mhaer toen hou, waor nao ruum 100 jaor te kling gewore en d'r moes 'n nuuj komme. Roond 1786 wurd 'n nuuj keerk geboewd, juus vur d'r Franse tiëd, mit beperkte middele en goedkoop bliek duurkoop. Dis nuuj leekde al vrie gauw, warsjienlik dur de vurm: e dubbel sjeep. Nog ins 100 jaor later mot dis wer vervange were en dis kiër wurd 't good aagepak. An d'r architec zou 't in eder geval neet liegke, want gaene minder es Pierre Cuypers hat ze ontworpe (dae van 't Rijksmuseum en centraal station in Amsterdam). Me nog vurdat dis keerk veerdig is in 1876, hat Tebannet 'n aege keerk geboewd, die al in 1875 veerdig kump. D'r pesjtoër en de keerkelike uvverhaed waor d'r neet bliej mit. De luuj va Tebannet maoge ging mis doe in dis oongewiejde keerk en hubbe al 'nne tiëd neet mie gebeeg. Es ze mit de Posje i Mhaer zun, weigert d'r pesjtoër hun d'r hostie, totdat ze aen vur aen bie hem te beeg zun gegange. Ze were dus in 'n vol keerk vur sjut gezat. Af en toe mot zelfs de marrechaussee ingezat were in dit 'Banholts schisma'. D'r sjtried liegk te eindige es Tebannet i 1881 e rectoraat wurd va Mhaer. Pas 'nne hovve iëw later, in 1937 kriet Tebannet och 't rech va uursjte en litste sacrament en is dan 'n volwaardige parochie. Tebannet hat in dae tiëd 'n aege harmenie gekrege, me ging sjutteriej en och de sjoël wurd nog ummer gedeeld. Tegewoordig voetballe ze zelfs al wer same.

Dit verklaort vurwat Norbik wal 'n ouw mergelkeerk hat, vurwat Mhaer 'n neogotische keerk hat oet d'r 19e iëw en vurwat Tebannet e milkpak, 'n eenvoudige keerk hat zoonder sjpits.

Mhaer (5)

Broonk

't Woord alling al reup bie minnig Mhaerdener geveules en herinneringe op. Dat 't woord 'n dubbele betaekenis hat, dat de processie en de kermis allebei Broonk heesje, zal bekind zie.

Eder jaor op d'r zoondig nao Peenskte trik de Broonk oet. Van oorsjprong is d'r dag van 't Allerhilligst Sacrament - 't broëd dat dur de transsubstantiatie letterlik 't lichaam va Christus wurd - d'r 2e donderdig (en dus 10 daag) nao Peenkste. De processie oë dit sacrament - d'r hostie - mitgedrage en veriërd wurd, trik oet op d'r zoondig daonao. Me in de jaore '60 versjuve väöl durpe hunne daag. Mit de Peenkste is Broonk i Tebannet, de week d'rop i Mhaer en Sint Meerte, op d'r echte dag i Voere, Aesde en Groesjelt, d'r 3e zoondig i Norbik, Mergraote en Ikkelder en d'r 4e zoondig nao Peenkste i Segietere en Misj.

(Päölke Howwe anno 1921)

De Broonk begint mit 't kamersjete op zotterdigaovend nao de mis. Mië es hoonderd kamers were gesjote en zun tot wiëd um Mhaer heen te hure.

E paar oor later, al um 5:00 oor sjmurges, trik 't klaroenkorps va de sjutteriej dur álle sjtraote en were wer kamers gesjote, um ederaen wakker te make en te lotte waete dat 't huuj Broonk is.

Um hof tiën trik dan de Broonk oet, mit sjutteriej, joonkhaed en harmenie, d'r zaank, misdiners en 't keerkbesjtuur, vrolluuj, mansluuj, jonges, maedsjes en alle vlagge en beelde. Zoe gaet de Hillige Anna mit, de Maria, d'r Lambertus en d'r Sebastiaan. Me 't belangriekste is d'r hiemel mit pesjtoër en 't Allerhilligste.

Mhaer hat twie routes: ing nao Bovvene-Mhaer in de eve jaore en ing nao Oonder-Mhaer in de ooneve jaore. Die van Bovvene-Mhaer vertrik richting Oonder-Mhaer en aandersjum. In de eve jaore zun de kapel, 't gemeentehoes en bie d'r Clairbois de rusaltare en in de ooneve jaore bie de bejaarde, bie d'r Lanckohr en de kapel. Es litste wurd ummer nao 't kesjtiël gegange, dao wurd de mis gedoë en dan wurd in de keerk aafgesjlote.

Op mondig is uursj 'n mis vur de gesjtorve lede van de joonkhaed en sjutteriej. Vreuger waore dat twie aparte misse (um 9 en 10 oor), me die zun noe same. Dan is de doejeherdeenking op d'r keerkhof en wurd 't ledegeld betaald in d'r caffie. Dan wurd 'n aubade gebrach op 't kesjtiël en es litste were d'r kapitein van de joonkhaed en d'r kunning van de sjutteriej haemgebrach.

Op dinsdig hat de sjutteriej vur aene kiër in 't jaor bielemennekes. Die howwe roond 'n oor of 6 es uursjte bie d'r kunning e päölke um, dat verseerd is mit greun en sjlingers, és d'r teminste get lekkers aa hingk. Daonao were álle sjtraote i Bovvene-Mhaer gedoe en alle päölkes en barricades were umgehowwe. De joonkhaed danst d'r reij op de versjillende cramignons die de harmenie sjpult. Nao 't kesjtiël wurd och bie pesjtoër e päölke gehowwe en dao kriet d'r kapitein zienge knots, um väör in d'r reij te goe. Dan were och alle sjtraote i Oonder-Mhaer naogegange en wurd gedans en gewals op versjillende coure. D'r litste paol wurd bie de sjmidse gehowwe en dao zal 't nog lang oonrustig blieve.

Mhaer (4)

Kesjtiël va Mhaer

Oë noe 't kesjtiël va Mhaer sjtaet, sjtong vreuger 'nne Romeinse vuur- of seintore, langs d'r Via Mansuerisca, d'r weeg va Trier en Limburg an de Vesdre nao Mestrich en Tongere. I Sjoppem (steenbos) hat in dae tiëd och 'nne Romeinse villa gesjtande, later heropgeboewd in d'r 7e iëw. Tusje die twie hat bovve Gevietsje 'nne Gallo-Romeinse villa gesjtande, genaamd "op de Saele". Warsjienlik is in dae va Sjoppem 't Verdrag va Voere getaekend in 878 dur de naokommelinge va Karel d'r Groete, die ieder al in 870 't Verdrag va Meersje taekende, warsjienlik i Aesde.

't Sjtaene Hoes dat d'r noe sjtaet sjtamt minimaal oet d'r 14e iëw. In dae tiëd bewoend dur Willem van Mere. Zieng naokommelinge Reinson I, II en III gun zich 'van Libeek' neume, warsjienlik umdat ze dao och e kesjtiël houwe dat mesjien belangrieker waor. De erfdochter Barbara trowt mit Jan van Imstenraedt en hunne zoën Jan II wurd in 1487 verheve tot kesjtiëlhiër.

Zienge klingzoën Gerard van Imstenraedt kriet in 1564 'de heerlike rechte' en maog zich dus Hiër va Mhaer neume. Dit betaekent dat de sjiëpebank va Mhaer de hoëge jurisdictie kriet en och d'r doëdsjtraof maog opliegke. Hievur moeste ze ieder nao Voere en moegte ze dus neet oordele uvver levensdelicte. Dit hult och in dat Mhaer 'n galg kriet, die langs d'r Trichterweeg (d'r Via Mansuerisca) i Tebannet kump te sjtoë. Die plaatsj liegk an de grens, liegk hoëg en langs 'nne drukke weëg. Of dao ooit aene aagehange hat, vilt te betwiefele; d'r zun in eder geval ging bewieze gevoonde. In d'r Franse Tiëd woorte die Heerlikhede opgeheve en de galg dus neergehold. Sinds 2011 sjtaet op die plaatsj e momument.

Och zou in dae tiëd de sjutteriej zie opgerich, warsjienlik 1567. E jaor later brik d'r 80-jäörige oorlog oet en de Sjpaanse en Hollensje legers plundere 't land. In 1609 wurd e soort wapesjtilsjtand (12-jäörig besjtand) gesjlote en in dae tiëd wurd 't kesjtiël oetgebreid mit de hoeve d'rumheen. D'r zoën va Gerard, Winant van Imstenraedt, sjeenkt d'r zilvere kunningsvoggel an de sjutteriej, want zië aliantiewape sjtaet d'rop. Hee sjtirf in 1622 en dus is dae voggel minimaal zoe aod. Dao wer 'nne zoën va, Jan Adolf, sjtirf in 1668 zoonder keender en dus kump 't kesjtiël in han va zienge aagetrowde naef Philipp Christoph baron de Loë.

De veerde generatie, Edmond Assuerus de Loë, kriet 't kesjtiël es huweliksgesjeenk en hee gaet d'r wer woene, naodat 't lang bewoend is gewes dur 'nne plaatsjvervanger. Edmond deent uursj in 't Pruusje leger, me gaet later dene vur de Franse en klimt dao och hoëg op (tot senator en kriet zelfs d'r titel graaf). Zienge zoën Frans Karel Anton wurd gebore in 't revolutiejaor 1789 en greujt dus gans op in dae Franse tiëd. Hee gaet juus op tiëd wer nao d'r Pruusje kant, want in 1815 vecht e tenge Napoleon, oë hee zienge zoën nao verneump hat: Otto Napoleon. Frans Karel Anton kriet in 1816 d'r titel 'baron op allen'. Hee hilp in 1821 um de harmenie mit op te richte en in 1825 wurd e kunning (van de sjutteriej). Hee is och 'nne fanatieke Belsj, want in 1830 is hee ing van de opsjtandelinge en wurd e verkoze tot 't Nationaal Congres. Dao nimt e ging zitting in, want e wurd in datzelfde jaor d'r uursjte gouverneur van Belsj Limburg (toen nog ae gehiël en dus gans i Belsj). Daonao nimt e nog zitting in de senaat en wurd e gezant bie 't Hof va Wene. Frans Karel Anton sjtirf in 1838 en e jaor later erkint Nederland pas de Belsje onafhankelikhaed en wurd de grens getrokke. Limburg wurd gesjplits en Mhaer kump mit de res van Oostelik Limburg truuk bie Nederland. Zou dat och gebäörd zie es Frans Karel Anton nog gelaef zou hubbe? Zou vur da mesjie bie 't voetballe dit volksleed gezonge hubbe?

(1830)