Hoebeles Heukske (6) Bokkeriejers

Robin Hood of Limburgse Duvel?

Ze zun verfilmd, hubbe sjtanbeelde, d’r zun tig beuk uvver gesjreve, were veriëwigd in taekeninge en tattoos, ze zun zelfs cultureel erfgood: de Bokkeriejers. Waore ze de Limburgse Robin Hoods die klauwde van de rieke? Of waore ’t duvele die plundere, verkrachte en moorde?

(Bokkeriejers zun 'nne populaire naam)

Lot vur uursj ins kieke nao oë en wienië ’t zich aafsjpult. Vur hubbe ’t uvver ’t midde van d’r 18e iëw, tusje 1743 en 1776. ’t Gebäörde in de “Landen van Overmaas”. Dit is wat veer noe Zuud-Limburg neume. Dis lan besjtonge oet Rode (’s Hertogenrade), Valkeberg en Dalhem. Same mit ’t Hertogdom Limburg houwe zie aene van de zevvetiën zetels in de Bourgondische Nederlanden, bekind es de Zeventien Provinciën. Die woorte besjtuurd vanoet Brussel, dus vandao: “de lan uvver de Maas”! Via uvvererving en verovering zun al die heerlikhede, graafsjappe en hertogdomme in han gekomme van de Bourgondiërs, toen de Sjpanjaarde en oeteindelik d’r Oostenriekse tak van de Habsburgers. Ze waore dus ‘n “personele unie”. Mè in feite waore ’t nog ummer aparte lan, die eder hun aege wetgeving en besjtuur kinde. Um ’t nog ingewikkelder te make, zun in 1661 bie ’t Partagetractaat al dis gebiede nog ins opgesjplits in ’n Sjtaats (Hollensj) en Sjpaans deel! Op de kaart is te zie wat vur ’n lappedikke dit waor. Mhaer veel oonder Sjpaans Dalhem, Aesde (Breusj) veel oonder Sjtaats Valkeberg en Mergraote-Gulpe veel wer oonder Sjtaats Rode. In dae tiëd sjtong de galg va Mhaer dus an ’n driejlandepeunt!

(Lan van Overmaas: Dalhem, Rode, Valkeberg en Limburg)

De Bokkeriejers zun in te dele in driej periodes, eder in ’n ander gebied. De uursjte periode (1743-1745) situeert zich tusje Keerkrao, Hoensbroek en Nuujsjtad, mit Matthias Ponts es leider. De twiede periode (1749-1751) is roond Sjinne en Gelaen, mit De Gavarelle en De Preez es leiders. De driejde periode (1771-1776) sjpult zich aaf in de gebiede van Rode (Keerkrao) en Valkeberg. Aansjletend zun d’r nog veer periodes gewes, mè die waore in Loon, wat noe Belsj Limburg is.

Die twie leiders oet Gelaen waore familie vanaen en houwe zelfs ‘nne band mit Mhaer. Willem de Gavarelle waor getrowd mit Anna Maria van den Stock en häör zuster Johanna Sibilla Agnes waor getrowd mit Balthazar de Preez. Hunne zoon Joannes Winand en zienge noonk Willem waore same die twie leiders. Dae Balthazar hat nog ‘nne tiëd i Mhaer gewoend, op ’t kesjtiël es drossaard, zigk mer plaatsjvervanger van De Loë. Heë waor roond 1720 och kapitein van de sjutteriej va Mhaer.

(Galge va Mhaer en Mergraote, vanoet Termaar)

In de driejde periode zun och twie luuj oet Mergraote opgehange. De galg sjtong neet wiëd van die va Mhaer. An die va Mhaer hat warsjienlik noëts aene gehange, in de 200 jaor dat ze d’r sjtong. De twie va Mergraote waore Leonard Eijssen (“Lein” va Nuth) en Anthon Overkoorn. Zie zouwe, same mit nog aandere, hubbe iggebroke bie d’r pesjtoër va Mergraote in de nach van 21 op 22 november 1774. De verklaoringe va d’r pesjtoër en zieng maag zun pas opgenome op 15 augustus 1775. In december van dat jaor woorte ze opgepak, op basis van bekintenisse van aandere. Diek e jaor later, op 6 november 1776 zun Leonard en Anthon opgehange. Anthon leet ’n vrow en twie keender achter. Sins 1991 sjtaet dao e kruus vur die twie en in maart dit jaor is dao och ing plaquette onthuld. 't Kruus sjtaet e paar meter te wiëd, op wat toen Breusj waor; de plaquette sjtaet wal binne de grens va Mergraote.

(Nuuj plaquette (2015) en kruus (1991) vur Bokkeriejers Eijssen en Overkoorn)

Wat zun aeglik Bokkeriejers? D’r naam woort pas gebruuk in 1779, dur d’r sjriëver Sleinada. Dit waor ’t pseudoniem van A. Daniels, toen pesjtoër van Sjaesberg. Wat Bokkeriejers aandersj mak dan aander deve en moordeners, is dat in de veroordeling sjpraoke mot zie van ‘nne “goddeloze eed”: “Eech zjwaer God aaf en d’r duvel aan.” Ze zouwe dan ‘nne hostie vertrappe en sjpuje op e kruusbeeld. In de driej periodes zun d’r in totaal 650 luuj besjuldig, daovan zun d’r 350 veroordeeld, oëvan oongevaer 90% tot d’r doëdsjtraof. Wat dat betref zun ze te vergelieke mit de heksevervolging e paar iëwe ieder.

(galg in deurconstructie)

D’r bekindste Bokkeriejer is mesjien wal Jozef Kirchhoffs, leider in de driejde periode. Heë waor ‘nne chirurgijn in Herzogenrath, dae opgepak woort op 14 augustus 1771 en 9 mond later woort veroordeeld en opgehange. Opvallend is dat heë noëts zelf bekind hat, terwiel de martelinge neet mis waore. Dis besjtonge oet bevurbeeld:
- de piengbank: an d’n erm en bing wurse langsem oetaen getrokke.
- de Judaswieg: ’n soort zadel mit ‘nne sjerpe bovvekant, oëste op zits, mit gewichte an d’n veuj.
- de wipgalg: d’n han woorte achter dienge rugk biejaen geboonde en umhoëg getrokke, oëdur d’n erm, sjouwersj en midderif verrik were.
- de doemsjroeve: sjroeve die op d’n neggel gezat were, oëdur letterlik ’t blood oonder dieng neggel vandan wurd gehold!
Kirchhoffs sjiengt tenge zienge beul gezag te hubbe: “Meine Herren! Ist Ihnen nun Genüge geschehen? Wo nicht. So möget Ihr mein Leib in Stücke zerreisen, darum sollt Ihr aber doch nichts weiter aus mir herausbringen!“

(marteling mit wipgalg)

Die martelinge hubbe d’r bie väöl besjuldigde toe geleid dat ze alles bekinde wat hun in d’r moond woort gelag. Och neumde ze zoe väöl mäöglik name, um mer van de pieng aaf te zie. Die woorte och wer besjuldigd en gemarteld, bekinne och dur de pieng en neume och wer name. Me geleufde vreuger dat aene dae oonsjuldig waor, dur God ging pieng zou veule en dat dus ummer de woërhaed bovve toffel keem. Dat väöl bekintenisse tengesjtriëdig waore, tenge de logica ingonge en dat vur aene misdaad tig luuj veroordeeld woorte, doog bie gaene ’n bel reenkele. Zoe hat Mathijs Smeets oet Beek bekint dat ze mit 43 man op ‘nne gaetebok nao Venlo zun gevloge, um dao te goon klauwe.

Vur zun ’t d’r allemaol uvver ins dat hekse neet besjtande hubbe en neet op bessems kinne vlege. Zoe hubbe d’r och noëts luuj op bokke gevloge. En dae ‘goddeloze eed’? Natuurlik zun deve en moordeners van alle tieje, in bendes of alling. Mè eech betwiefel of ze oëts zoe’nne eed hubbe aafgelag en rituele gehouwe hubbe. Alle bewiës is gebaseerd op bekintenisse dur marteling. Wie sjpannend de verhaole dan och kleenke, al biejaen liek ’t toch erg op ’n juridische dwaling. Zekker este wits dat de rechters toen per veroordeling betaald kraoge en och de sjoute en aander besjtuurders d’r belang bie houwe dat d’r hel opgetroje woort. Bedeenk daobie dat in gans Dalhem (dus och i Mhaer) gaene aene Bokkeriejer is opgepak of veroordeeld, terwiel die bendes och hie hoesgehouwe zouwe motte hubbe. Al gans este bekieks wie gauws daste toen ‘n ‘landsgrens’ uvver waors. Tusje die 350 luuj zalle zekker criminele gezete hubbe, mè warsjienlik och ’n gans dael oonsjuldige. Es dienge naam aemaol geneumd is, kumse d’r bekans neet mie oonderoet. Zelfs neet este bliefs oontkinne en ging name neums, wie Kirchhoffs. Eech zou dus wille concludere dat ze ging duvele, zekker ging Robin Hoods en al gaar ging vriejhaedssjtrijders waore. Volges meech hubbe dis goddeloze bendes noëts besjtange en is ’t tiëd um hun name te zuvere.

 

Tot 15 november lup in Museum Land van Valkenburg de tentoënsjtilling: “Bokkenrijders, feiten en fantasie”

Lees och:

Hoebeles Heukske: D'r Frans va Mhaer

Hoebeles Heukske: Aene boom, twie beum

Hoebeles Heukske (3) D'r Frans va Mhaer

D’r Frans va Mhaer

Op 18 juni is ‘t precies 200 jaor gelaeje dat keizer Napoleon woort versjlage dur de “7e coalitie“ bie ‘t (noe Belsje) Waterloo. In dizze veldsjlag voch ‘nne officeer mit in ‘t Pruusje leger, dae e jaor ieder nog oonder Napoleon deende en dae later ‘n opvallende Belsje carrière zou make en zelfs kunning zou were. Kunning va Mhaer!

Frans Karel Anton von Loh, ochwal François Charles Antoine de Loë woort gebore in ’t revolutiejaor 1789 op ‘t kesjtiël va Mhaer. Zienge pap waor uursj majoor in ‘t Pruusje leger, mè makde later carrière an d’r Franse kant, zelfs tot senator. Zoon Frans de Loë deeg exac d’r tengenuvvergesjtilde uvversjtap. Heë begoes an de Franse ziej, mè in 1814 (wie zië geboortedurp Mhaer neet mie in Franse han waor en Napoleon verbanne woort nao Elba) troojt Frans in deens bie de Pruusje es majoor. Zoe keem ‘t dat e paar daag vur zienge 26e verjäördag, in juni van 1815, bie d’r “comeback” van Napoleon (de 100 daag), heë tengenuvver d’r keizer keem te sjtoe.

Frans waor majoor bie de huzare

Wie op 18 juni ‘t sjiengbaar gevluchde Pruusje leger (o.l.v. Blücher) zich aansjloot bie de Britte (o.l.v. Wellington), betaekende dit de nederlaog vur de Franse en vluchde Napoleon dan och van ‘t sjlagveld. Frans de Loë waor aene van de officere die de opdrach kraoge um Napoleon te achtervolge en te arrestere. Heë kraog d’r keizer zelf neet mie te pakke, mè oondersjepte oonderwaeg wal ‘nne koetsj mit correspondentie van d’r dictator. ‘t Verhaol wil zelfs dat Frans de persuunlikke breve, gerich an Napoleons (twiede) vrow Marie-Louise, oet respec neet ge-eupend zou hubbe. Of waor ‘t oet persuunlikke devotie? Opvallend is in eder geval dat Frans 3 mond nao ‘t sterve van Napoleon (1821) zienge uursjte en enige zoon “Otto-Napoleon” neumt.

Maarsjalk "der Alte" Blücher groet zieng troepe

In zieng Franse carrière wurd Frans de Loë oondersjeije mit de “Légion d’Honneur” en kriet zienge pap zelfs d’r titel graaf, mè dao zou heë ginge aansjpraak mie op make. Ae jaor nao Waterloo woort d’r “Hiër va Mhaer” tot baron beneumd; ‘nne titel dae zieng erfgename tot op d’r daag van huuj drage. Juus wie ‘t besjermhiërsjap uvver de sjutteriej en de harmenie va Mhaer. Want Frans de Loë waor och lokaal actief. Heë sjoot 10 jaor nao Waterloo, in 1825, d’r kunningsvoggel aaf en sjoonk daobie de vereniging e groët hartvurmig sjild (‘t groëtste oet de collectie) mit de inscriptie “B.D.L.” – Baron De Loë. In 1821 waor heë och nauw betrokke bie de oprichting van de harmenie, oëvan heë dus och besjermhiër woort.

("B.D.L."-sjild van Baron De Loë, 1825)

Frans de Loë is in 1830 aene van de actieve opsjtandelinge (seperatiste) van de zudelikke provincies die zich oonafhankelik verklaore es “Belsj”. Heë woort zelfs d’r uursjte gouverneur van de (toen nog complete) provincie Limburg. Nao e haof jaor woort e Belsj senator, later nog burgemaester va Mhaer en zelfs gevolmachtigd minister an ‘t Weense hof. In 1838, juus áé jaor vur de officiële erkinning van ’t land Belsj, sjtorf d’r Pruusje majoor, aanbidder van Napoleon en sjutterskunning va Mhaer. Noe is de vraog: hui d’r Frans nog ae jaor langer gelaef, wuur Mhaer da mesjiens Belsj gebleve? En hui ‘t “Gouverneur de Loësjträötsje” dan i Belsj gelege?

(Tiendaagse Veldtoch i 1831 / in roëd is de toenmalige grens)

Uvverzich Frans de Loë:
22 juni 1789 - Gebore
1795 (?) - Pap van Pruusje nao Franse
1814 - Frans sjtapt uvver van Franse nao Pruusje
18 juni 1815 - Waterloo
1 mei 1817 - Frans trowt mit Marie Marchant et d’Ansembourg
1821 - Oprichting Harmenie Mhaer
29 aug 1821 - Geboorte zoon Otto-Napoleon
1825 - Kunning va sjutteriej va Mhaer
16 okt 1830 - 23 mrt 1831 - Gouverneur va Limburg
1831-‘32 en ’34-’35 - Senator va Belsj
1832-1838 - Burgemaester va Mhaer
1832-1834 - Gevolmachtigd Minister in Wenen
17 juni 1838 - Gesjtorve

Hoebele

Aene boam, twie beum

Aene boam, twie beum

Es me dur Zuud-Limburg reest, dan ziet me väöl verbeending mit de keerk. Van kapelle, tot keerke en van kloësters tot zelfs weëg- en veldkruzer. Zoe zong Sjef Diedere al: “En knele kinjer bie ’n kruus, daste alling in Limburg nog, langs edere zandjwaeg zuus.” Mè ’t frapante is, dat eech nóg mië “heidense” aspecte in ’t landsjap zeen. Heidens is dan alles wat vur-christelik is, dus in de owwe van de keerk “nog-neet-christelik” is (in tengesjtilling tot ketters, dat “neet-mie-christelik” is).

(Danse roond d'r meiboom)

Dit gebied is pas Christelik gewore in d’r 4e iëw, wie dat geleuf kort nao-aen uursj gedoog en later zelfs verplich woort bie de Romeine. In d’r tiëd dat dis regio nog-neet-christelik noch Romeins waor, geleufde de Eburone hiezoe in miërdere gode, wie Wodan, Donar en Freia. Daovan zieste al ’n uursjte uvverbliefsel: de daag gonstig (woensdag), donderdig en vriedig zun nao hun verneumd. De luuj in dae tiëd tilde in nachte en weenters. Dit waore de oonzekkerste tieje en me tilde dan och wieväöl weenters, en neet jaore, ‘nne miensj aod waor. ’t Jaor begoes vur hun in d’r weenter en ’n etmaal begoes mit de nach (juus wie bie de Jude). Neet vur niks veer vur keersjaovend al d’r aovend vantevurre, juus wie ‘pakjesavond’ d’r aovend vúr Sinterklaos is. D’r weenter begoes mit d’r aovend vúr 1 november: “Samhain” of “Walpurgisnach”. In die nach, zoe geleufde ze, vervaagde de grens tusje ’t noe en ’t iëwige, tusje leve en doëd. Hievan kump Halloween en Allerziële-Allerhillige. Me geleufde dat de doëje wer op Aerd kaome en dat me die koes verjage mit bv. akelige gezichte op pompoene. Ditzelfde gold vur de nach vúr 1 mei, ’t begin van d’r zommer.

Och waore ze afhankelik van ’t waer en de natuur. Wanhopig probere ze dan och alles te doon um wat neet in hun mach liegk toch te beïnvloede. Van water is me och erg afhankelik en ’t zuverste water kump oet bronne. Die zun vur hun dan och ‘hillig’ en were aanbeje. Mè och beum were aanbeje en zun dik hillig. Beum laeve, greuje, liëke eder jaor te sjterve, mè herrijze wer opnuuj en bovvenal: ze zun al tig generaties aod. Dit fasineert de luuj van toen en ze verbeende d’r vanalle symboliek aan. Mit name linne en aekebeum zun hillig. Oonder die beum wurd rechgesjproke, ze sjtun op kruuspeunte van waeg en gelde es herkinningspeunt. Op ’t kruuspeunt van de waeg Mestrich-Limburg-Trier en Luuk-Voere-Gulpe-Aoke sjtong lang ‘nne lin: “ter-linne”. Die plaatsj- en sjtraotname kom vur zelfs tenge i Mhaer: “an Mhaereboam”. Wat ‘nne boam vur luuj betaekent, zoogse wie ’t ganse durp ’t hou uvver d’r kesjtangel dae umgezaeg woort. Dit is och neet gek, want zelfs de opa’s en oma’s van oos opa’s en oma’s wiste neet better dan dat dae boam d’r ummer gesjtange hat. Uvver de väöl jongere beum in de Gelimment zun de mieninge dan och e sjtuk verdeelder.

(Noorse Yggdrasil of Irminsul bie Sakse)

De aanbidding en veriëring van beum hat ’t Christendom nooit gans weg kinne neme. De Sakse geleufde dat d’r hiemel sjteunde op hunne hillige boom “Irminsul”. Karel d’r Groëte leet dem in 772 umhowwe, d’r hiemel veel neet nao oonder en hienao dwong heë de Sakse um zich te lotte däöpe. De 4500 die dat neet dege, woorte onthoofd. Ander missionarisse waore pragmatischer en nagelde gewoën e kruus an ‘nne boam, es compromis. Zoe koes me toch op de ouw plaatsj blieve baeje. Beum mit kruzer kumse huuj nog ummer tenge.

Wie in d’r 19e iëw de interesse in folklore greujde, begoeste luuj i Duutsjland – juus wie in ouw tieje – d’r duustere weenter te versere mit denne. Umdat die d’r ganse weenter greun blieve, sjtun die symbool vur ’t leve dat uvverwint op d’r doëd, in d’r hoop dat och dis kiër wer de zon uvverwint op d’r weenter. D’r keersjboam hat dan och totaal niks mit keersjmes, mè alles mit de heidense boamveriëring te make, roond d’r kortste daag van ’t jaor. Toeval dat juus dán ‘t “Licht der mensen” gebore woort? Nae, zoe wie de miëste christelikke fiësdaag, is och keersjmes pas later verboonde an e heidens fiës dat toch al geveerd woort.

(Beumkes in de nach van 1 mei)

Zoe kom eech wer truuk op 1 mei, althans d’r aovend d’r vur: “Beltain”. In die nach woorte nog tot in d’r 19e iëw i Mhaer beumkes of denne geplant vur ’t hoës van d’n (heimelikke) leefde. Juus uvver de grens i Duutsjland wurd dit noe nog ummer gedoe. De jonges versere e berkebeumke mit sjlingers of hange d’r ’n sjpreuk of d’r naam va ’t maedsje aan. Op sommige plaatsje dun de maedsjes dit in de sjrikkeljaore. Berkebeum were och nog ummer gebruuk es bie d’r boëw ’t hoëgste peunt van e hoës is bereik. Van dis heidense rituele is noëts get Christeliks gemak. Wal is d’r meimond (verneumd nao de godin Maia), d’r bleujmond, mond van vruchbaarhaed en van de maedsjes, dur de keerk umgedup tot “Mariamond”, besjermhillige van maedsjes en vruchbaarhaed. ’t Hoef mer ‘nne naam te hubbe!

(Den Hole i 1934 en 2013)

I Mhaer bleujde dit 19e iëwse gebruuk doëd, mè in ’t interbellum begoes de “meiclub” mit ’t hole va áéne den. Dae woort nog gehold op d’r nak en neergezat bie de Sjmidse. In 1934 were de uursjte peërd gebruuk en in 1950 kriet de Joonkhaed de organisatie. Mè in 1958 zun d’r te winnig peërd en wurd e 25 jaor lank gehold mit ‘nne traktor. In de jaore ’60 wurd bie de keerk neergezat en vanaf 1983 opnuuj mit peërd gehold. Dit jaor vur d’r 33e kiër.

(Den Hole i 1934 en 2009)

In plaatsje wie Gulpe, Ees en Valkeberg zit de sjutteriej ‘nne den vur de däör van d’r sjutterskunning. De sjtaej Brussel en Leuve vraegele zich al jaore uvver wae d’r ouwste meiboom hat en in Hasselt wurd ‘nne meiboom neergezat op d’r aovend vúr 1 mei, juus wie i Valkeberg en in de Eifel. Dao wurd e och wer neergehold es d’r mond Mei um is. Meibeum kumse tenge pies i Ierland, Tsjechië, Hongarije en zelfs i Finland. I Norbik is e sins 1634 gewiëjd an de Hillige Brigida (dus wal gekerstend) en i Tebannet hole ze vanaf 1881 d’r den vur d’r Gerlachus, dae in ‘nne holle aek woende, dus och wer get mit beum…

Mak dit oze den dan minder uniek, umdat ’t in gans Europa gebäört? Hilp dae den dan ech de vruchbaarhaed of vur de maedsjes? Nae, mè dit gebruuk deent oeteindelik ’n gans ander doel: saamhurighaed. In ’n individuele samelaeving liër vur wer dat vur alling niks kinne en alling dur same te werke kriëg vur ‘nne den van 30 meter oet d’r busj nao Mhaer gesjlip en kriëg vur ‘m zoonder moderne techniek tóch rechgezat.

Vastenaovend

't Is alwer zoe wiëd
Zoe dur 't jaor vraog eech meech dikker aaf
De luuj die sjnäöre roond, 'n sjnoëts pies op d'r groond
't Is meech e gejaag en e gedraaf
Wie kump me van die carrousel ins aaf
Wat me daet vur te laeve mit get sjpas
Mit Karneval ins lekker alles oet die kas
Dan zit 't vur de res van 't jaor wer good
En volgend jaor zing veer mit gojje mood

't Is alwer zoe wiëd, 't woort och sjtilkes tiëd
De Vastenaovend kump d'r aa
't Is alwer zoe wiëd, 't woort och sjtilkes tiëd
Sjträöp euch de pekskes mer wer aa
En zit dat maske van aldaag ins van euch aaf
Laot euch ins kinne, roop ins af en toe 'alaaf!'
't Is alwer zoe wiëd, 't woort och sjtilkes tiëd
De Vastenaovend kump d'r aa
't Is alwer zoe wiëd, 't woort och sjtilkes tiëd
Noe brik de sjpas driej daag ruum aa

't Ganse jaor die planke vur d'r kop
Mè werke wie e peërd, is dat dan alles weërd?
't Zit toch gans get andersj in d'r dop
Dat kriet me gans vur nix en gans vur nop
Ederaen daet zich veur of eder God-wit-wat is
Mè wach mer tot 't wer ins Vastenaovend is
Dan hoef die kloneriej gaaroet neet mie
En wieste bis zal ederaen dan zie

An Karneval versjlaaf
Eech bin mit Karneval gebore
't Waor 't uursjte wat eech zoog op dizze weld
En d'rek waor eech verlore
Eech kin 't gaaroet neet mie misse, vur gae geld
Al van d'r alleruursjte daag al aaf
Bin eech an Karneval versjlaaf

De Karneval.. is get wie loch..
En zoonder loch kin eech neet laeve
De Karneval.. is get wie loch..
Es eech d'r zoonder mot, begint mie ganse liëf te baeve
Doeg.. 't meech neet aa..
En nem meech dat i Gods naam toch neet aaf
D'r allerfiengste tiëd va gans 't jaor
Dao bin eech aa versjlaaf

Is 't d'r ilfde van d'r ilfde
Begin eech d'rek te trille, gans va kop tot tiën
En dat is eder jaor 't zelfde
Dan is 't um, da kin eech neet serieus mie ziën
In plaatsj van 'gojjendaag' zigk eech 'alaaf!'
Eech bin an Karneval versjlaaf

Is Esjegonstig wer gekomme
Dan deenk eech: "Noondepie 't is alwer gedoo!"
Dan is 't sjloes mit al dae sjtomme
't Leve zal dan ziene gank gewoën wer goo
En in de Vaste, jao, dan kick eech aaf
Mè eech blief an Karneval versjlaaf

Mhaer (6)

Sint Lambertuskeerk

In e vurrig artikel hubse geleze dat Mhaer is oontsjtande vanoet Voere, juus wie Tebannet en Norbik. Ze zun dus begonne es gehuchte en hoerte gewoen bie de Lambertusparochie. Ze blaeve greuje en 't kesjtiël mit zieng Hiëre va Mhaer woorte ummer belangrieker. Mhaer hou al 'n kapel oë misse woorte gedoe en in 1658 kriët die 't rech van 't uursjte en litste sacrament (däöp en begrave). Vanaf toen is 't dus 'n volwaardige parochie, toen nog mit Tebannet en Terhoorsj. Norbik hat och 'n aege keerk en de uursjte pesjtoers waore van allebei de parochies. Daomit dat 't verlengde va d'r Sjmidberg och d'r Papeweeg (vgl. 'Papst') geneump wurd.

(zaank in de keerk)

De keerk die Mhaer toen hou, waor nao ruum 100 jaor te kling gewore en d'r moes 'n nuuj komme. Roond 1786 wurd 'n nuuj keerk geboewd, juus vur d'r Franse tiëd, mit beperkte middele en goedkoop bliek duurkoop. Dis nuuj leekde al vrie gauw, warsjienlik dur de vurm: e dubbel sjeep. Nog ins 100 jaor later mot dis wer vervange were en dis kiër wurd 't good aagepak. An d'r architec zou 't in eder geval neet liegke, want gaene minder es Pierre Cuypers hat ze ontworpe (dae van 't Rijksmuseum en centraal station in Amsterdam). Me nog vurdat dis keerk veerdig is in 1876, hat Tebannet 'n aege keerk geboewd, die al in 1875 veerdig kump. D'r pesjtoër en de keerkelike uvverhaed waor d'r neet bliej mit. De luuj va Tebannet maoge ging mis doe in dis oongewiejde keerk en hubbe al 'nne tiëd neet mie gebeeg. Es ze mit de Posje i Mhaer zun, weigert d'r pesjtoër hun d'r hostie, totdat ze aen vur aen bie hem te beeg zun gegange. Ze were dus in 'n vol keerk vur sjut gezat. Af en toe mot zelfs de marrechaussee ingezat were in dit 'Banholts schisma'. D'r sjtried liegk te eindige es Tebannet i 1881 e rectoraat wurd va Mhaer. Pas 'nne hovve iëw later, in 1937 kriet Tebannet och 't rech va uursjte en litste sacrament en is dan 'n volwaardige parochie. Tebannet hat in dae tiëd 'n aege harmenie gekrege, me ging sjutteriej en och de sjoël wurd nog ummer gedeeld. Tegewoordig voetballe ze zelfs al wer same.

Dit verklaort vurwat Norbik wal 'n ouw mergelkeerk hat, vurwat Mhaer 'n neogotische keerk hat oet d'r 19e iëw en vurwat Tebannet e milkpak, 'n eenvoudige keerk hat zoonder sjpits.

Mhaer (5)

Broonk

't Woord alling al reup bie minnig Mhaerdener geveules en herinneringe op. Dat 't woord 'n dubbele betaekenis hat, dat de processie en de kermis allebei Broonk heesje, zal bekind zie.

Eder jaor op d'r zoondig nao Peenskte trik de Broonk oet. Van oorsjprong is d'r dag van 't Allerhilligst Sacrament - 't broëd dat dur de transsubstantiatie letterlik 't lichaam va Christus wurd - d'r 2e donderdig (en dus 10 daag) nao Peenkste. De processie oë dit sacrament - d'r hostie - mitgedrage en veriërd wurd, trik oet op d'r zoondig daonao. Me in de jaore '60 versjuve väöl durpe hunne daag. Mit de Peenkste is Broonk i Tebannet, de week d'rop i Mhaer en Sint Meerte, op d'r echte dag i Voere, Aesde en Groesjelt, d'r 3e zoondig i Norbik, Mergraote en Ikkelder en d'r 4e zoondig nao Peenkste i Segietere en Misj.

(Päölke Howwe anno 1921)

De Broonk begint mit 't kamersjete op zotterdigaovend nao de mis. Mië es hoonderd kamers were gesjote en zun tot wiëd um Mhaer heen te hure.

E paar oor later, al um 5:00 oor sjmurges, trik 't klaroenkorps va de sjutteriej dur álle sjtraote en were wer kamers gesjote, um ederaen wakker te make en te lotte waete dat 't huuj Broonk is.

Um hof tiën trik dan de Broonk oet, mit sjutteriej, joonkhaed en harmenie, d'r zaank, misdiners en 't keerkbesjtuur, vrolluuj, mansluuj, jonges, maedsjes en alle vlagge en beelde. Zoe gaet de Hillige Anna mit, de Maria, d'r Lambertus en d'r Sebastiaan. Me 't belangriekste is d'r hiemel mit pesjtoër en 't Allerhilligste.

Mhaer hat twie routes: ing nao Bovvene-Mhaer in de eve jaore en ing nao Oonder-Mhaer in de ooneve jaore. Die van Bovvene-Mhaer vertrik richting Oonder-Mhaer en aandersjum. In de eve jaore zun de kapel, 't gemeentehoes en bie d'r Clairbois de rusaltare en in de ooneve jaore bie de bejaarde, bie d'r Lanckohr en de kapel. Es litste wurd ummer nao 't kesjtiël gegange, dao wurd de mis gedoë en dan wurd in de keerk aafgesjlote.

Op mondig is uursj 'n mis vur de gesjtorve lede van de joonkhaed en sjutteriej. Vreuger waore dat twie aparte misse (um 9 en 10 oor), me die zun noe same. Dan is de doejeherdeenking op d'r keerkhof en wurd 't ledegeld betaald in d'r caffie. Dan wurd 'n aubade gebrach op 't kesjtiël en es litste were d'r kapitein van de joonkhaed en d'r kunning van de sjutteriej haemgebrach.

Op dinsdig hat de sjutteriej vur aene kiër in 't jaor bielemennekes. Die howwe roond 'n oor of 6 es uursjte bie d'r kunning e päölke um, dat verseerd is mit greun en sjlingers, és d'r teminste get lekkers aa hingk. Daonao were álle sjtraote i Bovvene-Mhaer gedoe en alle päölkes en barricades were umgehowwe. De joonkhaed danst d'r reij op de versjillende cramignons die de harmenie sjpult. Nao 't kesjtiël wurd och bie pesjtoër e päölke gehowwe en dao kriet d'r kapitein zienge knots, um väör in d'r reij te goe. Dan were och alle sjtraote i Oonder-Mhaer naogegange en wurd gedans en gewals op versjillende coure. D'r litste paol wurd bie de sjmidse gehowwe en dao zal 't nog lang oonrustig blieve.

Mhaer (4)

Kesjtiël va Mhaer

Oë noe 't kesjtiël va Mhaer sjtaet, sjtong vreuger 'nne Romeinse vuur- of seintore, langs d'r Via Mansuerisca, d'r weeg va Trier en Limburg an de Vesdre nao Mestrich en Tongere. I Sjoppem (steenbos) hat in dae tiëd och 'nne Romeinse villa gesjtande, later heropgeboewd in d'r 7e iëw. Tusje die twie hat bovve Gevietsje 'nne Gallo-Romeinse villa gesjtande, genaamd "op de Saele". Warsjienlik is in dae va Sjoppem 't Verdrag va Voere getaekend in 878 dur de naokommelinge va Karel d'r Groete, die ieder al in 870 't Verdrag va Meersje taekende, warsjienlik i Aesde.

't Sjtaene Hoes dat d'r noe sjtaet sjtamt minimaal oet d'r 14e iëw. In dae tiëd bewoend dur Willem van Mere. Zieng naokommelinge Reinson I, II en III gun zich 'van Libeek' neume, warsjienlik umdat ze dao och e kesjtiël houwe dat mesjien belangrieker waor. De erfdochter Barbara trowt mit Jan van Imstenraedt en hunne zoën Jan II wurd in 1487 verheve tot kesjtiëlhiër.

Zienge klingzoën Gerard van Imstenraedt kriet in 1564 'de heerlike rechte' en maog zich dus Hiër va Mhaer neume. Dit betaekent dat de sjiëpebank va Mhaer de hoëge jurisdictie kriet en och d'r doëdsjtraof maog opliegke. Hievur moeste ze ieder nao Voere en moegte ze dus neet oordele uvver levensdelicte. Dit hult och in dat Mhaer 'n galg kriet, die langs d'r Trichterweeg (d'r Via Mansuerisca) i Tebannet kump te sjtoë. Die plaatsj liegk an de grens, liegk hoëg en langs 'nne drukke weëg. Of dao ooit aene aagehange hat, vilt te betwiefele; d'r zun in eder geval ging bewieze gevoonde. In d'r Franse Tiëd woorte die Heerlikhede opgeheve en de galg dus neergehold. Sinds 2011 sjtaet op die plaatsj e momument.

Och zou in dae tiëd de sjutteriej zie opgerich, warsjienlik 1567. E jaor later brik d'r 80-jäörige oorlog oet en de Sjpaanse en Hollensje legers plundere 't land. In 1609 wurd e soort wapesjtilsjtand (12-jäörig besjtand) gesjlote en in dae tiëd wurd 't kesjtiël oetgebreid mit de hoeve d'rumheen. D'r zoën va Gerard, Winant van Imstenraedt, sjeenkt d'r zilvere kunningsvoggel an de sjutteriej, want zië aliantiewape sjtaet d'rop. Hee sjtirf in 1622 en dus is dae voggel minimaal zoe aod. Dao wer 'nne zoën va, Jan Adolf, sjtirf in 1668 zoonder keender en dus kump 't kesjtiël in han va zienge aagetrowde naef Philipp Christoph baron de Loë.

De veerde generatie, Edmond Assuerus de Loë, kriet 't kesjtiël es huweliksgesjeenk en hee gaet d'r wer woene, naodat 't lang bewoend is gewes dur 'nne plaatsjvervanger. Edmond deent uursj in 't Pruusje leger, me gaet later dene vur de Franse en klimt dao och hoëg op (tot senator en kriet zelfs d'r titel graaf). Zienge zoën Frans Karel Anton wurd gebore in 't revolutiejaor 1789 en greujt dus gans op in dae Franse tiëd. Hee gaet juus op tiëd wer nao d'r Pruusje kant, want in 1815 vecht e tenge Napoleon, oë hee zienge zoën nao verneump hat: Otto Napoleon. Frans Karel Anton kriet in 1816 d'r titel 'baron op allen'. Hee hilp in 1821 um de harmenie mit op te richte en in 1825 wurd e kunning (van de sjutteriej). Hee is och 'nne fanatieke Belsj, want in 1830 is hee ing van de opsjtandelinge en wurd e verkoze tot 't Nationaal Congres. Dao nimt e ging zitting in, want e wurd in datzelfde jaor d'r uursjte gouverneur van Belsj Limburg (toen nog ae gehiël en dus gans i Belsj). Daonao nimt e nog zitting in de senaat en wurd e gezant bie 't Hof va Wene. Frans Karel Anton sjtirf in 1838 en e jaor later erkint Nederland pas de Belsje onafhankelikhaed en wurd de grens getrokke. Limburg wurd gesjplits en Mhaer kump mit de res van Oostelik Limburg truuk bie Nederland. Zou dat och gebäörd zie es Frans Karel Anton nog gelaef zou hubbe? Zou vur da mesjie bie 't voetballe dit volksleed gezonge hubbe?

(1830)

Mhaer (3)

D'r Mei-Den

In d'r tiëd van de Romeine laefde hie Kelte en Germane. Die houwe 'n oetgebreide mythologie en dao dank vur os daag van de week nog aan: gonstig, donderdig en vriedig zun verneumd nao de gode Wodan, Donar en Frya. In dae tiëd waor me gans afhankelik van de natuur en 't is neet verwoonderlik dat bronne en bepaalde beum hillig waore. Bronne zurge vur frisj en zuver dreenkwater en beum were dik ouwer wie luuj en komme eder jaor wer opnuuj tot leve. Aeke en linnebeum waore de miest hillige beum en dao woort bevurbeeld rechgesjproke. Och op krusinge sjtonge ze es herkinningspeunt en vur besjerming. Terlinne is verneumd nao zoe'ne lin. Och beum die greun blieve in d'r weenter, es alles afsjtirf, hubbe get speciaals.

Es 't Christendom z'n intraeje daet, were de ouw gebruke neet vergette. Sjterker nog, die zun zoe verankerd in de luuj, dat 't Christendom zich dao aan aanpas. Zoe wurd keersjmes bewus geplaatsj op d'r datum dat de zonnewende is. De luuj vere dan dat de daag langer were en 't leech 't duuster uvverwonne hat. Ze dun dat dur 'nne boom dae greun blief in d'r weenter te versere, es symbool van die uvverwinning. Dae keersjboom hub vur noe nog ummer en is 0% Christelik en 100% heidens. Datzelfde gebäört mit die aeke en linne. Dao wurd e kruus aagehange en zoe is ederaen wer content.

Andere heidense feeste zun Samhain, de nach van 1 november, 't begin van d'r weenter en dus e nuuj jaor. (Kelte tille namelik in weenters en nachte.) In die nach vervaag de grens tusje leve en doëd en komme de doeje truuk op aerd. Um die aaf te sjrikke were kalebasse mit akelige gezichte boete gezat. Precies op de helf van 't jaor is 't Keltische Beltain in de nach vur 1 mei. In Duutsjland heesj die de Walpurgisnach en nog ummer zitte jonges dan e beumke vur 't hoes van hun leefde.

(2005)

In dis regio is dit oetgegreujd tot e gebruuk van 't ganse durp, mit allemaol hun aege karakter. Zoe were an de kante va Valkeberg de denne geklauwd en gewoen op de sjouwers gedrage of getrokke. In Norbik en Tebannet hole ze 'm vur de hillige Brigida of Gerlachus en i Mhaer gewoen 'nne mei-den.

(2008)

Op d'r uursjte zotterdig va mei komme de oongetrowde mansluuj um 6 oor biejae bie d'r kapitein. Dae hat dan al sjpek & ei gemak. Daonao vertrik vur mit pesjtoër en d'r burger nao d'r busj, oë d'r den umgehowwe wurd. Es dae umliegk, blief e deel dao um 'm te versere en te versjlaepe nao de oplaajplaats. De res is truukgegange um de peerd te hole. Die komme allemaol same op d'r durpsplei en um hof 11 wurd mit 'n laeg kar vertrokke nao d'r busj. Dao aagekomme were de peerd oetgesjpanne en wurd d'r verseerde den op de kar gelaje. Dan wurd wer igesjpanne en vertrik vur d'r Loorberg aaf richting Sjlennich. Dao sjtop vur ff um de peerd te lotte dreenke. Dan d'r Piemert op en d'r Wosberig aaf en sjtoppe bie d'r Tinus i Norbik. Dan Mhaerelinsje op en wer sjtoppe bie de Sjmidse. Dao wach vur tot de mis oet is en da laop vur d'r Hoesberg op en draag vur d'r den uvver an de getrowde. Die zitte 'm rech, terwiel de peerd truuk nao haem were gebrach.

(2009)

Mhaer (2)

Historie va Mhaer

Mhaer is oontsjtande roond 't jaor 1000. Vur dae tied waore vurral de rivierdale bewoend en pas later woorte de plateaus ontgonne of 'gekoloniseerd'. Uvver 't plateau va Mergraote lepe wal e paar waeg, me de res waor vurral busj. Aene van die waeg waor d'r Via Mansuerisca, d'r (warsjienlik) Romeinse weeg va Tongere nao Trier en dus tusje Mestrich an de Maas en Limburg an de Vesdre. In Keer heesj e nog ummer de Limburgersjtraot en op Sjilberig d'r Mestrichterweeg.

Mhaer is gekoloniseerd vanoet Voere en hoert toen dus nog bie 't Graafsjap Voere. Dat waor 'n behuurlik belangrieke plaatsj, want dao wurd in 878 't Verdrag va Voere gesjlote tusje de naokommelinge va Karel d'r Groete, dae troewes i Aoke gesjtorve en begrave is, hee woende i Jupille en zieng vurvadere keme va Herstal, dus min of mië e keend van hië.

In 1080 lut d'r graaf 'n vesting boewe i Dalhem en 't graafsjap gaet vanaf dan Dalhem heesje. Zoe'n 150 jaor later, in 1239, wurd d'r graaf Dirk van Hochstaden versjlage dur d'r hertog Hendrik II va Braobent en op die maneer noom hee de mach uvver. Dat wil neet zigke dat 't graafsjap ingelief wurd, me 't wurd 'n personele unie; Hendrik blief hertog va Braobent, me wurd tegeliek och graaf va Dalhem.

Zienge klingzoën, d'r hertog Jan I va Braobent hat vraegel mit d'r graaf va Gelre in d'r Limburgse successieoorlog. D'r hertog Walram IV va Limburg sjtirf i 1280 en 3 jaor later sjtirf zieng enige dochter Irmgard. In 1288 kump dae sjtriëd tot d'r sjlag bie Woeringe, dae gewonne wurd dur d'r Jan, dae noe dus och nog 'ns hertog va Limburg wurd.

De gebiede Dalhem, Limburg, Rode en Valkeberg were dus vanoet Brussel besjtuurd en kriege d'r naam 'Landen van Overmaas'. In 1430 komme ze in Bourgondische han en were same aene van de Zeventien Provinciën. Dis komme in 1482 in Habsburgse han, 't latere Sjpanje. Zeve noordelike provincië verklaore zich in 1581 onafhankelik mit de Acte van Verlatinghe en grofweg gezag bleve de ander 10 Sjpaans. D'r Tachtigjäörige Oorlog zou tot 1648 dore en daonao kump d'r Franse zonnekunning Louis XIV dit gebied inneme. In 100 jaor tiëd wurd Mestrich 3 kiër belegerd en ingenome en dao zal Mhaer zekker de gevolge van oondervoonde hubbe: dur Sjpanje in 1579, dur de Hollendere (Frederik Hendrik) in 1632 en dur de Franse (graaf d'Artagnan) in 1673. Roondtrikkende legers motte laeve van 't land; ze plundere en klauwe hun ete en zalle dat neet zachzinnig gedoë hubbe. Neet gek dat in dae tiëd de sjutteriej va Mhaer 't leve ziet.

Nao d'r Sjpaanse successieoorlog were de Sjpaanse Nederlande bie de Vrede va Utrech va 1713 es e soort wisselgeld gegeve an de Oosteriekse Habsburgers en dat zouwe ze 80 jaor blieve. In dae tiëd hat 't wal bokkeriejers i Valkeberg en Rode (zoe'n 650 besjuldigde en ruum 300 veroordeelde), me gek genog gaene aene i Dalhem of i Mhaer.

In 1793 wurd Mestrich wer 'ns belegerd, dis kiër dur de Franse revolutionaire legers. Die voge de Oosteriekse Nederlande in 1795 bie Frankriek en daomit make ze 'n eind an 't Ancien Regime en dus an 't graafschap Dalhem. Ze make nuuj gebiede, oë oonder och 't Departement Nedermaas. Nao d'r sjlag bie Leipzig (1813) rope de Hollendere d'r zoën va sjtadhouwer Willem V oet tot kunning Willem I. Nao d'r sjlag bie Waterloo (1815) en 't Verdrag va Wene komme de Zuidelike Nederlande bie dat kunninkriek en wurd Willem och groëthertog va Luxemburg, dat deel is van d'r Duutsje boond.

15 jaor lang besjtaet 't Verenigd Koninkrijk der Nederlanden of de Zuidelike hubbe d'r genog va en verklaore zich onafhankelik. 't Departement Nedermaas is dur kunning Willem umgedup tot Limburg, umdat e zoe gan ouw name wil gebruke vur de provincies. Limburg huurt och bie de opstandelinge en hat dus 'nne aege gouverneur nudig. Dae wurd gevoonde i Mhaer; d'r baron waor namelik och 'nne fanatieke Belsj. Nederland erkint in 1839 pas Belsj en de grenze were getrokke: Luxemburg wurd gesjplits, juus wie Limburg. De westelike dele blieve Belsj en de oostelike blieve va Willem. Me umdat d'r Duutsje boond op die maneer e sjtuk groond kwiet is, kump oostelik Limburg och bie d'r Duutsje boond, tot 1866.

't Kin soms gek laope. In 1790 biste nog Oosterieks, daonao Frans, dan Hollensj, dan Belsj en dan wer Hollensj, me tegeliek och Duutsj, in nog ging 50 jaor.

Mhaer (1)

Wiste dat..?

Wiste dat de neo-gothische keerk va Mhaer ontworpe is dur d'r architec Pierre Cuijpers, dae och verantwoordelik is vur 't centraal station en 't rijksmuseum in Amsterdam?

Wiste dat d'r uursjte gouverneur va Belsj Limburg d'r baron va Mhaer waor?

Wiste dat 80 jaor gelaeje Mhaer, Tebannet en Terhoorsj nog ing parochie waore?

Wiste dat 't kesjiël va Mhaer sins d'r 14e iëw bewoend wurd dur dezelfde familie, die zich vanaf 1564 Hiëre va Mhaer maoge neume?

Wiste dat Mhaer al Romeins, Bourgondisch, Sjpaans, Oosterieks, Frans, Duutsj en Belsj is gewes?

Wiste dat Mhaer evvelang bie Brabant hat gehuurd es noe bie Limburg?

Wiste dat in d'r oorlog va '40-'44 i Mhaer eder jaor d'r den woort rechgezat mit 'n Hollensje vlag?

Wiste dat de sjutteriej, de joonkhaed én de harmenie va Mhaer hun oorsjprong veende in de Broonk?