Historie 6

In de uursjte 5 lieste zoog vur dat 't heelal zoe'n 14 miljard jaor aod is en de Aerd zoe'n 4,5 miljard jaor. 't Leve begoes vrie flot op Aerd, mè 't blaef lang kling en seempel. Pas nao de Massa-Extinctie van 250 miljoen jaor gelaeje waor d'r weeg vrie vur de dino's, die de Massa-Extinctie van 65 miljoen jaor gelaeje neet uvverlaefde. Toen waor 't tiëd vur de groete zoogdere, oëvan de primate zich 5 miljoen jaor gelaeje ontwikkele tot miensjechtige en zoe'n 250.000 jaor gelaeje tot 'echte' luuj. Die laeve lange tiëd es holbewoners, es jagers en verzamelers, die langsem 'n twiede weld ('n vursjtillingsvermoge in hunne kop) kinne goon ontwikkele, zoe taekene ze 15.000 jaor gelaeje hun gedechte in beeltenisse op rotse. Zoe'n 12.500 jaor gelaeje zun ze bliekbaar zoe good gewore in 't verzamele, dat ze genog voedsel hubbe um op ing plaatsj te goon woene en dao kling tuintjes aan te liegke. Dizze 'Neolitische Revolutie' - van jager tot boer - is volges meech de groetste verandering van 't miensjeleve ooit: luuj laeve neet langer wie dere es oonderdael van de natuur, mè ze bepale noe zelf wat, oë en wie greujt; luuj gun vanaf dan de natuur nao hun hand zitte, blieve op ing plaatsj woene, hubbe voedsel uvver, kinne handel drieve, hubbe tiëd uvver vur ander beroepe en specialisaties.

12.500 jaor gelaeje - Begin Jonge Dryas (kouwer) / Luuj beginne mit landboew in Midde-Ooste

12.000 jaor gelaeje - Tusje 15.000 en 10.000 rotstaekeninge in Frankriek en Sjpanje

11.500 jaor gelaeje - Einde Jonge Dryas (wermer)

11.000

10.500 jaor gelaeje - Luuj beginne dere te houwe / viëteelt

10.000 - Mit 't woene op ing plaatsj ontsjtun och mië ziektes, roof, sjlaverniej en oorlog

9.500

9.000 jaor gelaeje - Landboew in China

8.500

8.000 jaor gelaeje - Zalmvisjers in Westkust van Noord-Amerika
Tusje 8.000 en 7.500 jaor gelaeje - Bandkeramiek in oos regio
7.500 jaor gelaeje - Koppertiëd in Midde-Ooste

7.000

6.500 - Sjtamverbande greuje langsem oet tot durpe en sjtaej, oë neet ederaen zich oonderaen kint

6.000 jaor gelaeje - Landboew in Mexico / oetveending van 't raad en mië handel wurd mäöglik

5.500 jaor gelaeje - Luuj veende 't sjrif oet, warsjienlik vur koopactes en vurraod op te sjrieve

5.000 jaor gelaeje - Broonstiëd in Midde-Ooste / Sjtaej langs de Indus, Nijl, Eufraat & Tigris

4.500 jaor gelaeje - Pyramide van Cheops wurd geboewd

4.000 jaor gelaeje - Broonstiëd in oos regio

3500 / 1500 v.Chr.
3250 / 1250 v.Chr. - Iezertiëd in Midde-Ooste
3000 / 1000 v.Chr. - Besjavinge in China, Midde-Amerika en Andes
2750 / 750 v.Chr. - Sjtichting van Rome / Iezertiëd in oos regio
2500 / 500 v.Chr. - Confusius, Socrates (kiek wiër bie Historie 7)
2250 / 250 v.Chr. - Alexander de Grote, Chinese Moër
2000 / 1 n.Chr. - Begin van oos jaortilling
1750 / 250 n.Chr.
1500 / 500 n.Chr. - Einde West-Romeinse Riëk - Besjavinge in West-Afrika
1250 / 750-900 n.Chr. - Karolingische Renaissance
1000 / 1000 n.Chr. - Christelikke Jaortilling wurd ingeveurd / Vikinge oontdekke Groenland
750 / 1200 n.Chr. Renaissance van 12e iëw / Zjwarte Doëd dur Europa
500 / 1500 n.Chr. - Bookdrukkuns / Oontdekking van Amerika / Einde Oost-Romeinse Riëk
250 / 1750 n.Chr. - Industriële, Amerikaanse, Franse Revolutie
35 / 1961-'69 n.Chr. - Uursjte miensj in de ruimte en op d'r Mond

Historie 5

Zoe'n 5 miljoen jaor gelaeje sjplitsde de uursjte miensjechtige (Australopithecus) zich van de miensjape en zoe'n 2 miljoen jaor gelaeje oontsjtoont de uursjte soort binne 't gesjlach Homo. Pas 't litste kwart miljoen jaor laope d'r daadwerkelik Homo Sapiens in Afrika. De litste Homo Heidelbergensis en Erectus sjterve oet roond 200 en 140.000 jaor gelaeje. Zoe'n 70.000 jaor gelaeje laefde d'r oongevaer evveväöl luuj es dat d'r noe chimpansees zun: zoe'n 12.000 individue. De soort waor dus mit oetsjterve bedreigd en de natuurlikke selectie waor dus erg groët: alling de sjterkste, zuinigste en inventiefste koeste uvverlaeve. De soort greujt langsem in aantal en versjpreidt zich dur Afrika en zoe'n 40.000 jaor gelaeje verlut Sapiens 't continent en gaet via Eurazië nao de Amerika's en nao Australië. In Europa laeve ze same mit de Neanderthalers en warsjienlik komme ze in contac mitaen, want veer drage nog ummer e deel DNA van 'm mit, terwiel de litste 30.000 jaor ging Neanderthalers mie laeve. Zoe'n 10.000 jaor gelaeje beginne luuj mit landboëw, later mit viëteelt en daonao veende ze 't raad en 't sjrif oet.

250.000 jaor gelaeje - De uursjte Homo Sapiens

240.000

230.000

220.000

210.000

200.000 jaor gelaeje - Oetsjterve Homo Heidelbergensis

190.000

180.000

170.000

160.000

150.000

140.000 jaor gelaeje - Oetsjterve Homo Erectus

130.000

120.000

110.000

100.000

90.000

80.000

70.000 jaor gelaeje - Nog mer zoe'n 12.000 individue Homo Sapiens in Zuidelik Afrika

60.000

50.000

40.000 jaor gelaeje - Homo Sapiens gaet 'Out of Africa' - nao Eurazië, Australië en de Amerika's
35.000 jaor gelaeje - Homo Sapiens (Cro-Magnonmens) bereikt Azië en Europa (behalve Sjpanje)
30.000 jaor gelaeje - Oetsjterve Homo Neanderthaler, mammoete en wolhaorige neushoorn

20.000
15.000 jaor gelaeje - Luuj make rotstaekeninge in Lascaux (Frankriek) en Altamira (Sjpanje)
14.000 jaor gelaeje - Einde van (vurläöpig) litste iestiëd, begin van interglaciaal Holoceen
12.500 jaor gelaeje - Luuj beginne mit landboew en viëteelt: Neolithicum (Kiek wiër bie Historie 6)
5.000 jaor gelaeje - Luuj veende 't raad oet en get later och 't sjrif
2.500 / 500 v.Chr. - Moderne geschiedenis (Kiek wiër bie Historie 7)

Historie 4

Historie van de miensjechtige / Homonids

Zoe'n 5 miljoen jaor gelaeje (=Ma) oontsjtoond de sjplitsing tusje de vreuge miensjechtige en de miensjape (wie bv. chimpansees, gorilla's, bonobo's en orang-oetans; in 't ingelsj 'ape', dus neet monkey). D'r is nog väöl discussie uvver wae noe precies vurouwer is van wae, wae 'nne aparte (en dik doëdlaopende) tak vurmt en wielang en oë dis soorte precies gelaef hubbe. Mè de uursjte miensjechtige waore de Australopithecus (o.a. Afarensis (bv Lucy) en Africanus), die zich later sjplitse in bv. de Boisei en 't gesjlach Homo. Binne dat gesjlach is Habilis (betaekent 'handig', umdat e zelf geraedsjap makt) warsjienlik de uursjte soort. Dae trik warsjienlik roond 2 Ma boete Afrika (bv. Georgië) en wurd dao Erectus geneumd, dat rechoplaopend betaekent. Tegeliek laeft Ergaster (betaekent wirkende miensj) in Afrika. Erectus is warsjienlik d'r uursjte dae 't vuur liërt beheerse en roond 1,2 Ma bereikt dae China en Java. Op Java is in 1891 d'r uursjte Erectus gevoonde dur Eugène Dubois oet Aesde, dae 'm dan nog Pitecantropus Erectus neumt. Vanaf 1 Ma laeve de Homo Heigelbergensis in Europa, dae och deels truuk nao Afrika verhuus. Warsjienlik gaet e in Europa uvver in Neanderthalers (0,35 Ma) en in Afrika greujt e oet tot Homo Sapiens (0,25 Ma). Nao 'nne depe dip van Sapiens, versjpreidt dae zich uvver de ganse weld en kump in Europa zienge broor Neanderthaler tenge.

(evolutie van d'r miensj)

5,0 Ma - Sjplitsing tusje miensjechtige (hominidae) en miensjape

4,8

Orde: Primate (ape), Familie: Hominidae (miensjechtige), Gesjlach: Australopithecus/Homo

4,6

(getalle tusje häökskes zun de herseninhaod in cc / dl / cm3)

4,4

4,2

4,0 Ma - Tusje 4 en 2 Ma laeve de Australopithecus, de uursjte miensjechtige
3,9 Ma - Tusje 3,9 en 2,9 Ma laeve de Australopithecus Afarensis (380-430)
3,8

3,6

3,4

3,2 Ma - "Lucy" (in 1974 d'r uursjte gevoonde Afarensis) laeft in Oost-Afrika

3,0 Ma - Tusje 3,03 en 2,04 Ma laeve de Australopithecus Africanus (400-500)

2,8

2,6
2,5 Ma - Noordpool is vanaf noe bedik mit iës
2,4 Ma - Tusje 2,33 en 1,44 Ma laeve de uursjte va 't gesjlach Homo: Habilis (handige miensj)
2,3 Ma - Tusje 2,3 en 1,2 Ma laeve de Paranthropus Boisei (500-550) in Oost-Afrika, nevve Habilis
2,2 Ma
2,1 - Homo Rudolfensis (d'r is discussie of e bie Habilis huurt of neet ins tot de Homo)
2,0 Ma - De uursjte luuj vertrikke 'Out of Africa'
1,9 Ma - Tusje 1,9 en 0,143 Ma laeve de Homo Erectus (rechlaopend) in Azië
1,8 Ma - Tusje 1,8 en 1,3 Ma laeve de Homo Ergaster (wirkende miensj) in Zuid- en Oost-Afrika
1,7 Ma - Tusje 1,85 en 1,77 Ma laeve de Homo Erectus (600) in de Kaukasus

(Ergaster vreug 700-900 en later 900-1100)

1,5 Ma - Erectus liert 't vuur beheerse

(d'r wurd gedach dat Habilis, Rudolfensis en Ergaster bie Erectus hure)

1,3
1,2 Ma - Homo Erectus bereikt China en Java (in 1891 gevoonde dur Eugène Dubois oet Aesde)
1,1
1,0 Ma - Tusje 1 en 0,2 Ma laeve de Homo Heidelbergensis es uursjte luuj in Europa
0,9
0,8
0,7
0,6
0,50
0,40
0,35 Ma - Tusje 350.000 en 50.000 jaor gelaeje laeve de Neanderthalers in Europa
0,25 Ma - Roond 250.000 jaor gelaeje oonsjtaet in Afrika de Homo Sapiens (1250, Historie 5)
0,20 Ma - Roond 200.000 jaor gelaeje sjterve de Homo Heidelbergensis oet
0,10 Ma - Erectus en get later Neanderthalers sjterve oet, dan versjpreidt Sapiens zich (Historie 6)

(evolutie van d'r miensj volges Wikipedia)