Historie 7

In de 7e en litste serie uvver de historie, besjrief eech de aafgelaope 2500 jaor. De groetste verandering - de Neolitische Revolutie (van jager tot boer) - liegk dan al achter oos, mè de technologische, wetensjappelikke en tal van aander oontdikkinge leide tot hiel groete veranderinge. Zoe zunt luuj op vaste plaatsje goon woene, greuje durpe oet tot sjtaej en greuje sjtadssjtate oet tot weldrieke. Mè lang neet alles gebäört tegeliek: zoe wurd India ('t Verre Ooste) pas dur Alexander d'r Groëte oontdik (vanoet Westers perspektief), wurd 't Christendom pas dur Constantijn d'r Groëte 'n officiële (weld-) religie, wurd oos sjrif vur e groët deel pas dur Karel d'r Groëte oetgevoonde, wurd de Christelikke jaortilling pas 1100 jaor gelaeje iggeveurd, wurd Groenland/Amerika diek 1000 jaor gelaeje oontdik dur Vikinge, were DCCC jaor gelaeje de Romeinse ciefers vervange dur Indische/Arabische ciefers, vilt 550 jaor gelaeje pas 't (Oost) Romeinse (Byzantijnse) Riek en wurd roond dae tiëd de bookdrukkuns in Europa geïntroduceerd.

500 - Feniciërs vare es uursjte um Afrika heen
475 - Confucius in China
450 - "Nul" wurd oetgevoonde
425 - Hallstatt- wurd La Tène-cultuur in Centraal Europa
400 - Socrates in Klassieke Griekeland / Boeddha in India
375 - Hippokrates liegkt basis vur moderne geneeskunde
350 - Plato
325 - Aristoteles / Alexander d'r Groëte: begin Hellinisme
300 -
275 - Rome onderwerpt gans Italië en versjlaet Hannibal / Heliocentrisme dur Aristarchus
250
225
200 - Begin boew van uursjte deel Chinese Moër
175
150 v.Chr. - Romeine gebruke beton / Chineze gebruke papier
125 v.Chr. - Via de Zijderoute wurd handelswaar en cultuur oetgewisseld
100 v.Chr.
75 v.Chr. - Spartacus leidt sjlaveopsjtand / Rome verovert Athene
50 v.Chr. - Caesar (Rome) verovert Gallië en liegkt heirbane aan (Via Belgica, Via Mansuerisca)
25 v.Chr. - "Nul" bie Maya's ('36) / Rome verovert Egypte ('30) / Rome wurd 'n Keizerriek ('27)
1 n.Chr. - Germaanse Arminius versjlaet Romeinse Varus bie Teutoburgerwoud
25 n.Chr. - Krusiging van Jezus, begin versjpreiding Christendom (Petrus & Paulus nao Rome)
50 n.Chr.
75 n.Chr.
100 n.Chr. - Gesjrifte oet Nuuj-Testament were gesjreve (90-120)
125 n.Chr. - Juudse Diaspora oet Midde-Ooste
150 n.Chr. - Romeinse Gouden Eeuw

200

250 - Christene were getolereerd in Romeinse Riëk

300 - Keizer Constantijn sjtaet godsdeensvriejhaed toe (313)
325 - Concilies (Nicea, Constantinopel, Hippo en Carthago) make aenhaed van Christendom
350
375
400 - Constantinopel (gesjtich in 330) wurd hoofsjtad van 't Oost-Romeinse Riëk (390)

450
476 - Einde West-Romeinse Riëk
500 - Clovis?

550

600

650 - Mohammeds volgelinge verovere sjnel Midde-Ooste en Noord-Afrika

700
732 - Karel Martel sjtopt Islamitische expansie dur Rahman bie Tours-Poitiers (en Narbonne)
762 - Bagdad wurd gesjtich

800 - Karel d'r Groëte wurd in Rome tot Keizer gekruund

850

900 - Christelikke Jaortilling wurd ingeveurd

950 - De Vikinge (Erik d'r Roeje) oontdikke Groenland

1000

1050 - Oosters Schisma tusje Orthodox en Katholiek

1100 - Begin Kruustochte

1150 - Renaissance van 12e iëw

1200 - Fibonacci veurt Indische/Arabische ciefers in

1250 - Buskroët

1300

1350 - Zjwarte Doëd / Pest wurd d'r doëd vur 1/3 van Europese bevolking

1400

1450 - Bookdrukkuns / '53 Val Constantinopel: Einde Oost-Romeinse/Byzantijnse Riëk
1492 - Christopher Columbus oontdik Amerika, gevolg dur andere oontdikkingsreize
1500 - Renaissance in Zuid en Centraal Europa / Humanisme / Reformatie
1529 - Beleg van Wenen dur Súleyman I mislukt
1543 - Heliocentrisme dur Copernicus / Godsdeensoorloge
1582 - Gregoriaanse Kalender vervingt d'r Juliaanse (100 wurd 97 sjrikkeldaag in 400 jaor)
1606 - Australië wurd oontdik dur Willem Jansz, James Cook en Abel Tasman
1625 - Lippershey, Galilei, Huygens ontwikkele telescope en oontdikke nuuj planete / monde
1641 - Rationalisme dur Descartes
1683 - Beleg van Wenen dur Mehmet IV mislukt / Gravitatiewet van Isaac Newton ('87)
1700 - Absolutisme (o.a. Zonnekunning Louis XIV)
1725 - De Verlichting leidt tot empirische wetesjap en bevrijding van d'r gewoëne burger
1750 - Veersjlagsjtilsel (zoonder braak) vervingt driejsjlagsjtilsel
1776 - Amerikaanse en Franse Revolutie ('89) / Einde 'Ancien Regime'
1800 - Napoleon hersjtilt Katholieke keerk en veurt burgerlikke sjtand en metriek sjtilsel in
1825 - Kolonisatie van Afrika / Begin Nationalisme / Fotografie ('30) en Telegrafie ('40)
1850 - Sjtoom en sjtroom (nuje transport, communicatie en brandsjtoffe) - Evolutietheorie ('59)
1875 - Einde sjlaverniej ('63) / Telefonie ('76) / Oto's en vleegmesjienge / Laopende band
1900 - Nationalisme & Mondialisering leide tot oorloge / Film & Radiotelegrafie ('94), Radio ('06)
1923 - Emancipatie van vrolluuj (later kleurlinge en GLBT) / Algemeen kiesrecht / Televisie ('23)
1945 - Oprichting Verenigde Naties / Dekolonisatie / Atoombomme-Kernenergie
1975 - Uursjte miensj in de ruimte (Joeri Gagarin '61) en op d'r Mond (Neil Armstrong '69)
2000 - Digitale Revolutie (computers, mobiels, internet)
2025 - De weldbevolking bereikt 7 miljard ('12) oëvan de helf in sjtaej woent ('08)

Historie 6

In de uursjte 5 lieste zoog vur dat 't heelal zoe'n 14 miljard jaor aod is en de Aerd zoe'n 4,5 miljard jaor. 't Leve begoes vrie flot op Aerd, mè 't blaef lang kling en seempel. Pas nao de Massa-Extinctie van 250 miljoen jaor gelaeje waor d'r weeg vrie vur de dino's, die de Massa-Extinctie van 65 miljoen jaor gelaeje neet uvverlaefde. Toen waor 't tiëd vur de groete zoogdere, oëvan de primate zich 5 miljoen jaor gelaeje ontwikkele tot miensjechtige en zoe'n 250.000 jaor gelaeje tot 'echte' luuj. Die laeve lange tiëd es holbewoners, es jagers en verzamelers, die langsem 'n twiede weld ('n vursjtillingsvermoge in hunne kop) kinne goon ontwikkele, zoe taekene ze 15.000 jaor gelaeje hun gedechte in beeltenisse op rotse. Zoe'n 12.500 jaor gelaeje zun ze bliekbaar zoe good gewore in 't verzamele, dat ze genog voedsel hubbe um op ing plaatsj te goon woene en dao kling tuintjes aan te liegke. Dizze 'Neolitische Revolutie' - van jager tot boer - is volges meech de groetste verandering van 't miensjeleve ooit: luuj laeve neet langer wie dere es oonderdael van de natuur, mè ze bepale noe zelf wat, oë en wie greujt; luuj gun vanaf dan de natuur nao hun hand zitte, blieve op ing plaatsj woene, hubbe voedsel uvver, kinne handel drieve, hubbe tiëd uvver vur ander beroepe en specialisaties.

12.500 jaor gelaeje - Begin Jonge Dryas (kouwer) / Luuj beginne mit landboew in Midde-Ooste

12.000 jaor gelaeje - Tusje 15.000 en 10.000 rotstaekeninge in Frankriek en Sjpanje

11.500 jaor gelaeje - Einde Jonge Dryas (wermer)

11.000

10.500 jaor gelaeje - Luuj beginne dere te houwe / viëteelt

10.000 - Mit 't woene op ing plaatsj ontsjtun och mië ziektes, roof, sjlaverniej en oorlog

9.500

9.000 jaor gelaeje - Landboew in China

8.500

8.000 jaor gelaeje - Zalmvisjers in Westkust van Noord-Amerika
Tusje 8.000 en 7.500 jaor gelaeje - Bandkeramiek in oos regio
7.500 jaor gelaeje - Koppertiëd in Midde-Ooste

7.000

6.500 - Sjtamverbande greuje langsem oet tot durpe en sjtaej, oë neet ederaen zich oonderaen kint

6.000 jaor gelaeje - Landboew in Mexico / oetveending van 't raad en mië handel wurd mäöglik

5.500 jaor gelaeje - Luuj veende 't sjrif oet, warsjienlik vur koopactes en vurraod op te sjrieve

5.000 jaor gelaeje - Broonstiëd in Midde-Ooste / Sjtaej langs de Indus, Nijl, Eufraat & Tigris

4.500 jaor gelaeje - Pyramide van Cheops wurd geboewd

4.000 jaor gelaeje - Broonstiëd in oos regio

3500 / 1500 v.Chr.
3250 / 1250 v.Chr. - Iezertiëd in Midde-Ooste
3000 / 1000 v.Chr. - Besjavinge in China, Midde-Amerika en Andes
2750 / 750 v.Chr. - Sjtichting van Rome / Iezertiëd in oos regio
2500 / 500 v.Chr. - Confusius, Socrates (kiek wiër bie Historie 7)
2250 / 250 v.Chr. - Alexander de Grote, Chinese Moër
2000 / 1 n.Chr. - Begin van oos jaortilling
1750 / 250 n.Chr.
1500 / 500 n.Chr. - Einde West-Romeinse Riëk - Besjavinge in West-Afrika
1250 / 750-900 n.Chr. - Karolingische Renaissance
1000 / 1000 n.Chr. - Christelikke Jaortilling wurd ingeveurd / Vikinge oontdekke Groenland
750 / 1200 n.Chr. Renaissance van 12e iëw / Zjwarte Doëd dur Europa
500 / 1500 n.Chr. - Bookdrukkuns / Oontdekking van Amerika / Einde Oost-Romeinse Riëk
250 / 1750 n.Chr. - Industriële, Amerikaanse, Franse Revolutie
35 / 1961-'69 n.Chr. - Uursjte miensj in de ruimte en op d'r Mond

Historie 5

Zoe'n 5 miljoen jaor gelaeje sjplitsde de uursjte miensjechtige (Australopithecus) zich van de miensjape en zoe'n 2 miljoen jaor gelaeje oontsjtoont de uursjte soort binne 't gesjlach Homo. Pas 't litste kwart miljoen jaor laope d'r daadwerkelik Homo Sapiens in Afrika. De litste Homo Heidelbergensis en Erectus sjterve oet roond 200 en 140.000 jaor gelaeje. Zoe'n 70.000 jaor gelaeje laefde d'r oongevaer evveväöl luuj es dat d'r noe chimpansees zun: zoe'n 12.000 individue. De soort waor dus mit oetsjterve bedreigd en de natuurlikke selectie waor dus erg groët: alling de sjterkste, zuinigste en inventiefste koeste uvverlaeve. De soort greujt langsem in aantal en versjpreidt zich dur Afrika en zoe'n 40.000 jaor gelaeje verlut Sapiens 't continent en gaet via Eurazië nao de Amerika's en nao Australië. In Europa laeve ze same mit de Neanderthalers en warsjienlik komme ze in contac mitaen, want veer drage nog ummer e deel DNA van 'm mit, terwiel de litste 30.000 jaor ging Neanderthalers mie laeve. Zoe'n 10.000 jaor gelaeje beginne luuj mit landboëw, later mit viëteelt en daonao veende ze 't raad en 't sjrif oet.

250.000 jaor gelaeje - De uursjte Homo Sapiens

240.000

230.000

220.000

210.000

200.000 jaor gelaeje - Oetsjterve Homo Heidelbergensis

190.000

180.000

170.000

160.000

150.000

140.000 jaor gelaeje - Oetsjterve Homo Erectus

130.000

120.000

110.000

100.000

90.000

80.000

70.000 jaor gelaeje - Nog mer zoe'n 12.000 individue Homo Sapiens in Zuidelik Afrika

60.000

50.000

40.000 jaor gelaeje - Homo Sapiens gaet 'Out of Africa' - nao Eurazië, Australië en de Amerika's
35.000 jaor gelaeje - Homo Sapiens (Cro-Magnonmens) bereikt Azië en Europa (behalve Sjpanje)
30.000 jaor gelaeje - Oetsjterve Homo Neanderthaler, mammoete en wolhaorige neushoorn

20.000
15.000 jaor gelaeje - Luuj make rotstaekeninge in Lascaux (Frankriek) en Altamira (Sjpanje)
14.000 jaor gelaeje - Einde van (vurläöpig) litste iestiëd, begin van interglaciaal Holoceen
12.500 jaor gelaeje - Luuj beginne mit landboew en viëteelt: Neolithicum (Kiek wiër bie Historie 6)
5.000 jaor gelaeje - Luuj veende 't raad oet en get later och 't sjrif
2.500 / 500 v.Chr. - Moderne geschiedenis (Kiek wiër bie Historie 7)