Ze zun verfilmd, hubbe sjtanbeelde, d’r zun tig beuk uvver gesjreve, were veriëwigd in taekeninge en tattoos, ze zun zelfs cultureel erfgood: de Bokkeriejers. Waore ze de Limburgse Robin Hoods die klauwde van de rieke? Of waore ’t duvele die plundere, verkrachte en moorde?
(Bokkeriejers zun 'nne populaire naam)
Lot vur uursj ins kieke nao oë en wienië ’t zich aafsjpult. Vur hubbe ’t uvver ’t midde van d’r 18e iëw, tusje 1743 en 1776. ’t Gebäörde in de “Landen van Overmaas”. Dit is wat veer noe Zuud-Limburg neume. Dis lan besjtonge oet Rode (’s Hertogenrade), Valkeberg en Dalhem. Same mit ’t Hertogdom Limburg houwe zie aene van de zevvetiën zetels in de Bourgondische Nederlanden, bekind es de Zeventien Provinciën. Die woorte besjtuurd vanoet Brussel, dus vandao: “de lan uvver de Maas”! Via uvvererving en verovering zun al die heerlikhede, graafsjappe en hertogdomme in han gekomme van de Bourgondiërs, toen de Sjpanjaarde en oeteindelik d’r Oostenriekse tak van de Habsburgers. Ze waore dus ‘n “personele unie”. Mè in feite waore ’t nog ummer aparte lan, die eder hun aege wetgeving en besjtuur kinde. Um ’t nog ingewikkelder te make, zun in 1661 bie ’t Partagetractaat al dis gebiede nog ins opgesjplits in ’n Sjtaats (Hollensj) en Sjpaans deel! Op de kaart is te zie wat vur ’n lappedikke dit waor. Mhaer veel oonder Sjpaans Dalhem, Aesde (Breusj) veel oonder Sjtaats Valkeberg en Mergraote-Gulpe veel wer oonder Sjtaats Rode. In dae tiëd sjtong de galg va Mhaer dus an ’n driejlandepeunt!
(Lan van Overmaas: Dalhem, Rode, Valkeberg en Limburg)
De Bokkeriejers zun in te dele in driej periodes, eder in ’n ander gebied. De uursjte periode (1743-1745) situeert zich tusje Keerkrao, Hoensbroek en Nuujsjtad, mit Matthias Ponts es leider. De twiede periode (1749-1751) is roond Sjinne en Gelaen, mit De Gavarelle en De Preez es leiders. De driejde periode (1771-1776) sjpult zich aaf in de gebiede van Rode (Keerkrao) en Valkeberg. Aansjletend zun d’r nog veer periodes gewes, mè die waore in Loon, wat noe Belsj Limburg is.
Die twie leiders oet Gelaen waore familie vanaen en houwe zelfs ‘nne band mit Mhaer. Willem de Gavarelle waor getrowd mit Anna Maria van den Stock en häör zuster Johanna Sibilla Agnes waor getrowd mit Balthazar de Preez. Hunne zoon Joannes Winand en zienge noonk Willem waore same die twie leiders. Dae Balthazar hat nog ‘nne tiëd i Mhaer gewoend, op ’t kesjtiël es drossaard, zigk mer plaatsjvervanger van De Loë. Heë waor roond 1720 och kapitein van de sjutteriej va Mhaer.
(Galge va Mhaer en Mergraote, vanoet Termaar)
In de driejde periode zun och twie luuj oet Mergraote opgehange. De galg sjtong neet wiëd van die va Mhaer. An die va Mhaer hat warsjienlik noëts aene gehange, in de 200 jaor dat ze d’r sjtong. De twie va Mergraote waore Leonard Eijssen (“Lein” va Nuth) en Anthon Overkoorn. Zie zouwe, same mit nog aandere, hubbe iggebroke bie d’r pesjtoër va Mergraote in de nach van 21 op 22 november 1774. De verklaoringe va d’r pesjtoër en zieng maag zun pas opgenome op 15 augustus 1775. In december van dat jaor woorte ze opgepak, op basis van bekintenisse van aandere. Diek e jaor later, op 6 november 1776 zun Leonard en Anthon opgehange. Anthon leet ’n vrow en twie keender achter. Sins 1991 sjtaet dao e kruus vur die twie en in maart dit jaor is dao och ing plaquette onthuld. 't Kruus sjtaet e paar meter te wiëd, op wat toen Breusj waor; de plaquette sjtaet wal binne de grens va Mergraote.
(Nuuj plaquette (2015) en kruus (1991) vur Bokkeriejers Eijssen en Overkoorn)
Wat zun aeglik Bokkeriejers? D’r naam woort pas gebruuk in 1779, dur d’r sjriëver Sleinada. Dit waor ’t pseudoniem van A. Daniels, toen pesjtoër van Sjaesberg. Wat Bokkeriejers aandersj mak dan aander deve en moordeners, is dat in de veroordeling sjpraoke mot zie van ‘nne “goddeloze eed”: “Eech zjwaer God aaf en d’r duvel aan.” Ze zouwe dan ‘nne hostie vertrappe en sjpuje op e kruusbeeld. In de driej periodes zun d’r in totaal 650 luuj besjuldig, daovan zun d’r 350 veroordeeld, oëvan oongevaer 90% tot d’r doëdsjtraof. Wat dat betref zun ze te vergelieke mit de heksevervolging e paar iëwe ieder.
(galg in deurconstructie)
D’r bekindste Bokkeriejer is mesjien wal Jozef Kirchhoffs, leider in de driejde periode. Heë waor ‘nne chirurgijn in Herzogenrath, dae opgepak woort op 14 augustus 1771 en 9 mond later woort veroordeeld en opgehange. Opvallend is dat heë noëts zelf bekind hat, terwiel de martelinge neet mis waore. Dis besjtonge oet bevurbeeld:
- de piengbank: an d’n erm en bing wurse langsem oetaen getrokke.
- de Judaswieg: ’n soort zadel mit ‘nne sjerpe bovvekant, oëste op zits, mit gewichte an d’n veuj.
- de wipgalg: d’n han woorte achter dienge rugk biejaen geboonde en umhoëg getrokke, oëdur d’n erm, sjouwersj en midderif verrik were.
- de doemsjroeve: sjroeve die op d’n neggel gezat were, oëdur letterlik ’t blood oonder dieng neggel vandan wurd gehold!
Kirchhoffs sjiengt tenge zienge beul gezag te hubbe: “Meine Herren! Ist Ihnen nun Genüge geschehen? Wo nicht. So möget Ihr mein Leib in Stücke zerreisen, darum sollt Ihr aber doch nichts weiter aus mir herausbringen!“
(marteling mit wipgalg)
Die martelinge hubbe d’r bie väöl besjuldigde toe geleid dat ze alles bekinde wat hun in d’r moond woort gelag. Och neumde ze zoe väöl mäöglik name, um mer van de pieng aaf te zie. Die woorte och wer besjuldigd en gemarteld, bekinne och dur de pieng en neume och wer name. Me geleufde vreuger dat aene dae oonsjuldig waor, dur God ging pieng zou veule en dat dus ummer de woërhaed bovve toffel keem. Dat väöl bekintenisse tengesjtriëdig waore, tenge de logica ingonge en dat vur aene misdaad tig luuj veroordeeld woorte, doog bie gaene ’n bel reenkele. Zoe hat Mathijs Smeets oet Beek bekint dat ze mit 43 man op ‘nne gaetebok nao Venlo zun gevloge, um dao te goon klauwe.
Vur zun ’t d’r allemaol uvver ins dat hekse neet besjtande hubbe en neet op bessems kinne vlege. Zoe hubbe d’r och noëts luuj op bokke gevloge. En dae ‘goddeloze eed’? Natuurlik zun deve en moordeners van alle tieje, in bendes of alling. Mè eech betwiefel of ze oëts zoe’nne eed hubbe aafgelag en rituele gehouwe hubbe. Alle bewiës is gebaseerd op bekintenisse dur marteling. Wie sjpannend de verhaole dan och kleenke, al biejaen liek ’t toch erg op ’n juridische dwaling. Zekker este wits dat de rechters toen per veroordeling betaald kraoge en och de sjoute en aander besjtuurders d’r belang bie houwe dat d’r hel opgetroje woort. Bedeenk daobie dat in gans Dalhem (dus och i Mhaer) gaene aene Bokkeriejer is opgepak of veroordeeld, terwiel die bendes och hie hoesgehouwe zouwe motte hubbe. Al gans este bekieks wie gauws daste toen ‘n ‘landsgrens’ uvver waors. Tusje die 350 luuj zalle zekker criminele gezete hubbe, mè warsjienlik och ’n gans dael oonsjuldige. Es dienge naam aemaol geneumd is, kumse d’r bekans neet mie oonderoet. Zelfs neet este bliefs oontkinne en ging name neums, wie Kirchhoffs. Eech zou dus wille concludere dat ze ging duvele, zekker ging Robin Hoods en al gaar ging vriejhaedssjtrijders waore. Volges meech hubbe dis goddeloze bendes noëts besjtange en is ’t tiëd um hun name te zuvere.
Tot 15 november lup in Museum Land van Valkenburg de tentoënsjtilling: “Bokkenrijders, feiten en fantasie”
Lees och:
Hoebeles Heukske: D'r Frans va Mhaer
Hoebeles Heukske: Aene boom, twie beum
