Hoebeles Heukske (12) Veer grenze

Veer grenze en mer driej lan?

(vlag va Neutraal-Moresnet)

Wae wal ‘ns op ’t Driejlandepeunt i Vols gewes is, hat uvver dizze weeg gevare: d’r Veer-grenze-weeg. Umdat bovenop dae Volserberg ging kloëte te doe is, moste deech dan wal aafgevrog hubbe: “Wie kin ’t veer grenze hubbe op e driej-lande-peunt?” ’t Klop dat ’t noe mer driej grenze zun, mè dat is nog ging 100 jaor zoe! ‘t Veerde land waor aeglik zelfs gae land!

(poskaart mit de groete oet Nederland, Duutsjland, Belsj én Neutraal-Gebiet)

Wae de geschiedenis van dis sjtreek kint, wit dat dit vreuger ‘n lappedikke gewes is. Dao keem ’n eind aan wie de Franse revolutionaire dis sjtreek veroverde en d’r aen Frans departement va makde. Nao dae Franse tiëd, nao d’r Sjlag bie Waterloo i 1815, is de kaart van Europa hertaekend bie ’t Verdrag va Wene. In d’r vurrige Klabatter hub d’r geleze dat ’t Verdrag va Voere neet lang sjtand hat gehouwe. Dat va Wene hou väöl mië impact en zieste zelfs nog truuk in oze tiëd. De Oosteriekse Nederlande en de Hollensje Republiek woorte samegevoeg in aen Verenigd Kunninkriek der Nederlande. Daovan woorte de grenze pas bepaald i Aoke i 1816. Mè d’r woort ’n faot gemak.

(seldaote van de 3 echte lan)

Oë noe de Belsje plaatsj Kelmis liegk, loog in dae tiëd ’n zeenkkoel, de groetste va Europa! ’t Lestige van zeenk is, dat ’t bie verhitting hiel gauw verdamp. Sins 1746 wis me wieste mit houtskool zeenk wins oet ’t mineraal kalamijn. Dit verklaort drek d’r Franse naam vur Kelmis: “La Calamine”. Dit waor toen nog mer e gehuch van 256 luuj, bovenop d’r Altenberg (of Vieille Montagne) dat bie de plaatsj Moresnet hoërt. Die gemeente Moresnet waor noe precies ’t probleem, want volges aen artikel in ’t verdrag hoërt ’t bie de Hollendere, volges e ander artikel bie de Pruusje.

(deling van de gemeente Moresnet / locatie ten zuide van Vols en Aoke)

Umdat zeenk vur bekans alles gebruuk kin were, woolte allebei de lan die koel hubbe. Mè nog belangrieker: d’r andere moeg ’t neet kriege! Dus woort ’n compromis gesjlote: ze kraoge ’t allebei neet! ’t Weste van de gemeente (mit de plaatsj Moresnet zelf) keem bie de Nederlande; ’t ooste bie de Pruusje en ’t midde (mit de zeenkkoel) blaef neutraal. “Neutraal Moresnet” dus. De Hollensje witte golde hie neet, noch de Pruusje, dus blaeve de Franse witte gelde, de “Code Napoleon”. D’r burgemaester waor d’r baas van ‘t condominium. Heë hou ging politie, mè precies aene veldwachter. D’r waor aene commissaris (zigk mer ambassadeur) van de Hollendere en aene van de Pruusje. ’t Gebied waor 3,4 km2, nog klinger wie de ouw gemeente Mhaer!

(Ingeklemd tusje Nederland en Pruusje, later Belsj en Duutsjland)

Wie Belsj in 1839 ’n aege land woort, trokke ze de grens va Vols pies an de Noordzië. Vanaf dat moment woort d’r Hollensje commissaris vervange dur ‘nne Belsj en woort Vols dus och e “veerlandepeunt”! In dae tiëd greujde Kelmis va 256 nao 4668 inwoeners. Neet alling de luuj die dao keme werke, mè och onsjnapte gevangene en luuj die de deensplich woolte oont-wiëke. D’r moeg och legaal alcohol gesjtook were en d’r golde wienig inveur- of belanstingraegels. D’r waore relatief väöl caffies, mè toch woort d’r 7 kiër mië drank gesjtook dan versjud woort. ’t Woort uvver de grens verkoch es “Altenberger Mineralwasser”. ’t Waor dus e paradiës vur sjmokkel en boetesjtenders.

(Wape mit d'r Liëuw, Adelaar en hamer & sikkel)

D’r burgemaester – soms och directeur van de koel – regeerde alling, want d’r sjtong gaene bovve hem. Och waor d’r in ’t begin gaene gemeenteraod. Later keem dae d’r wal, mè de 10 lede woorte dur d’r burge-maester zelf gekoze en ze houwe alling ’n adviserende taak. ’t Volk hou niks te zigke en de burgers waore zelfs sjtateloos. D’r keme af en toe Hollensje of Pruusje rechters, die zake moeste toetse an die Code Napoleon, die dus neet koes verandere. Zoe waor gokke neet verboje en wie dat in Belsj wal gebäörde, sjpulde e hotel dao handig op in. Totdat Pruusje en Belsje seldaote ingrepe, want ’n samesjoëling van mië wie 20 luuj waor dan wal wer verboje.

(Aege poszegel en aege meunte)

Toch koes dao neet alles. De deensplich gong in 1847 och gelde vur de Belsje die dao woende en e paar jaor later vur de Pruusje. Mè neet vur de luuj die dao vantevurre al woende. Och wie ze zelf poszegele gonge drukke en zelfs aege meunte, woorte ze truukgeflote dur de twie commissarisse. Ze hoërte dan wal neet bie aene van de twie lan; e aege land were, dat gong toch ech te wiëd! D’r waore och väöl adopties, want oongeweunsj zjwangere vrolluuj koeste i Moresnet goe bevalle en ’t keend lotte adoptere. Umdat d’r och ging liërplich waor, werkde die keender al gauw in de koel. Die woort gerund dur ’t bedrief Vieille Montagne, d’r groetste werkgever dus; dat och de sjoël, ’t hospitaal en ’n bank runde en väöl hoezer in bezit hou. Och waore d’r väöl vereniginge (harmonie, gymnastiek, toneel enz.) geliëerd an de koel. Die zeenkkoel zelf, de besjtaonsraej va Neutraal Moresnet, waor troewes al in 1885 oetgeput.

(Harmonie van Veille Montagne, opger. 1853)

D’r officiële meunt waor d’r Franse franc, mè Hollensje guldes, Duutsje marke en later Belsje francs woorte och geaccepteerd. De luuj kalde plat, Duutsj, Hollensj of Frans. ’t Sjoenste verhaol is wal dat ’t gebied och de aandach trok van de Esperantiste. Esperanto is ’n seempele kunstaal die in 1887 woort bedach dur ‘nne Poolse juud, mit es ideaal dat ederaen zich uvver de ganse weld zou kinne versjtoon. Dis bewaeging vestigde in 1908 hun basis in Neutraal Moresnet en woolte dao hun “Amikejo” (vriendplaats) sjtichte. ‘t Woort nooit de officiële taal, want de bewaeging woolt zich oeteindelik lever neet beende an mer aen gebied. Toch kalle sommige luuj i Kelmis de taal noe nog en zun d’r nog ummer biejaenkomste van Esperantiste, mit leedsjes en toneel in die taal.

(ansichtkaart mit de 3 sjtaatshoofde)

Dit hat zoe gedoort pies dat i 1914 de Pruusje Belsj binnevele en d’r Uursjte Weldoorlog oetbrook. Och Neutraal Moresnet woort bezat en nao d’r oorlog kraog Belsj ter compensatie e fleenk sjtuk land d’r bie. Neutraal Moresnet keem same mit Eupe, Malmedy en Sankt Vith (de Oostkantons) bie Belsj, mit ’t Verdrag va Versaille i 1919. In artikel 32 sjtaet letterlik: "Duitsland erkent de volkomen soevereiniteit van België over het gehele betwiste gebied van Moresnet". Op die maneer keem d’r nao diek 100 jaor ’n eind an e neutraal mè sjpannend gebied en woort d’r Volserberg wer e driejlandepeunt!

(Friede in 1919 mit Verdrag va Versaille)

Hoebeles Heukske (6) Bokkeriejers

Robin Hood of Limburgse Duvel?

Ze zun verfilmd, hubbe sjtanbeelde, d’r zun tig beuk uvver gesjreve, were veriëwigd in taekeninge en tattoos, ze zun zelfs cultureel erfgood: de Bokkeriejers. Waore ze de Limburgse Robin Hoods die klauwde van de rieke? Of waore ’t duvele die plundere, verkrachte en moorde?

(Bokkeriejers zun 'nne populaire naam)

Lot vur uursj ins kieke nao oë en wienië ’t zich aafsjpult. Vur hubbe ’t uvver ’t midde van d’r 18e iëw, tusje 1743 en 1776. ’t Gebäörde in de “Landen van Overmaas”. Dit is wat veer noe Zuud-Limburg neume. Dis lan besjtonge oet Rode (’s Hertogenrade), Valkeberg en Dalhem. Same mit ’t Hertogdom Limburg houwe zie aene van de zevvetiën zetels in de Bourgondische Nederlanden, bekind es de Zeventien Provinciën. Die woorte besjtuurd vanoet Brussel, dus vandao: “de lan uvver de Maas”! Via uvvererving en verovering zun al die heerlikhede, graafsjappe en hertogdomme in han gekomme van de Bourgondiërs, toen de Sjpanjaarde en oeteindelik d’r Oostenriekse tak van de Habsburgers. Ze waore dus ‘n “personele unie”. Mè in feite waore ’t nog ummer aparte lan, die eder hun aege wetgeving en besjtuur kinde. Um ’t nog ingewikkelder te make, zun in 1661 bie ’t Partagetractaat al dis gebiede nog ins opgesjplits in ’n Sjtaats (Hollensj) en Sjpaans deel! Op de kaart is te zie wat vur ’n lappedikke dit waor. Mhaer veel oonder Sjpaans Dalhem, Aesde (Breusj) veel oonder Sjtaats Valkeberg en Mergraote-Gulpe veel wer oonder Sjtaats Rode. In dae tiëd sjtong de galg va Mhaer dus an ’n driejlandepeunt!

(Lan van Overmaas: Dalhem, Rode, Valkeberg en Limburg)

De Bokkeriejers zun in te dele in driej periodes, eder in ’n ander gebied. De uursjte periode (1743-1745) situeert zich tusje Keerkrao, Hoensbroek en Nuujsjtad, mit Matthias Ponts es leider. De twiede periode (1749-1751) is roond Sjinne en Gelaen, mit De Gavarelle en De Preez es leiders. De driejde periode (1771-1776) sjpult zich aaf in de gebiede van Rode (Keerkrao) en Valkeberg. Aansjletend zun d’r nog veer periodes gewes, mè die waore in Loon, wat noe Belsj Limburg is.

Die twie leiders oet Gelaen waore familie vanaen en houwe zelfs ‘nne band mit Mhaer. Willem de Gavarelle waor getrowd mit Anna Maria van den Stock en häör zuster Johanna Sibilla Agnes waor getrowd mit Balthazar de Preez. Hunne zoon Joannes Winand en zienge noonk Willem waore same die twie leiders. Dae Balthazar hat nog ‘nne tiëd i Mhaer gewoend, op ’t kesjtiël es drossaard, zigk mer plaatsjvervanger van De Loë. Heë waor roond 1720 och kapitein van de sjutteriej va Mhaer.

(Galge va Mhaer en Mergraote, vanoet Termaar)

In de driejde periode zun och twie luuj oet Mergraote opgehange. De galg sjtong neet wiëd van die va Mhaer. An die va Mhaer hat warsjienlik noëts aene gehange, in de 200 jaor dat ze d’r sjtong. De twie va Mergraote waore Leonard Eijssen (“Lein” va Nuth) en Anthon Overkoorn. Zie zouwe, same mit nog aandere, hubbe iggebroke bie d’r pesjtoër va Mergraote in de nach van 21 op 22 november 1774. De verklaoringe va d’r pesjtoër en zieng maag zun pas opgenome op 15 augustus 1775. In december van dat jaor woorte ze opgepak, op basis van bekintenisse van aandere. Diek e jaor later, op 6 november 1776 zun Leonard en Anthon opgehange. Anthon leet ’n vrow en twie keender achter. Sins 1991 sjtaet dao e kruus vur die twie en in maart dit jaor is dao och ing plaquette onthuld. 't Kruus sjtaet e paar meter te wiëd, op wat toen Breusj waor; de plaquette sjtaet wal binne de grens va Mergraote.

(Nuuj plaquette (2015) en kruus (1991) vur Bokkeriejers Eijssen en Overkoorn)

Wat zun aeglik Bokkeriejers? D’r naam woort pas gebruuk in 1779, dur d’r sjriëver Sleinada. Dit waor ’t pseudoniem van A. Daniels, toen pesjtoër van Sjaesberg. Wat Bokkeriejers aandersj mak dan aander deve en moordeners, is dat in de veroordeling sjpraoke mot zie van ‘nne “goddeloze eed”: “Eech zjwaer God aaf en d’r duvel aan.” Ze zouwe dan ‘nne hostie vertrappe en sjpuje op e kruusbeeld. In de driej periodes zun d’r in totaal 650 luuj besjuldig, daovan zun d’r 350 veroordeeld, oëvan oongevaer 90% tot d’r doëdsjtraof. Wat dat betref zun ze te vergelieke mit de heksevervolging e paar iëwe ieder.

(galg in deurconstructie)

D’r bekindste Bokkeriejer is mesjien wal Jozef Kirchhoffs, leider in de driejde periode. Heë waor ‘nne chirurgijn in Herzogenrath, dae opgepak woort op 14 augustus 1771 en 9 mond later woort veroordeeld en opgehange. Opvallend is dat heë noëts zelf bekind hat, terwiel de martelinge neet mis waore. Dis besjtonge oet bevurbeeld:
- de piengbank: an d’n erm en bing wurse langsem oetaen getrokke.
- de Judaswieg: ’n soort zadel mit ‘nne sjerpe bovvekant, oëste op zits, mit gewichte an d’n veuj.
- de wipgalg: d’n han woorte achter dienge rugk biejaen geboonde en umhoëg getrokke, oëdur d’n erm, sjouwersj en midderif verrik were.
- de doemsjroeve: sjroeve die op d’n neggel gezat were, oëdur letterlik ’t blood oonder dieng neggel vandan wurd gehold!
Kirchhoffs sjiengt tenge zienge beul gezag te hubbe: “Meine Herren! Ist Ihnen nun Genüge geschehen? Wo nicht. So möget Ihr mein Leib in Stücke zerreisen, darum sollt Ihr aber doch nichts weiter aus mir herausbringen!“

(marteling mit wipgalg)

Die martelinge hubbe d’r bie väöl besjuldigde toe geleid dat ze alles bekinde wat hun in d’r moond woort gelag. Och neumde ze zoe väöl mäöglik name, um mer van de pieng aaf te zie. Die woorte och wer besjuldigd en gemarteld, bekinne och dur de pieng en neume och wer name. Me geleufde vreuger dat aene dae oonsjuldig waor, dur God ging pieng zou veule en dat dus ummer de woërhaed bovve toffel keem. Dat väöl bekintenisse tengesjtriëdig waore, tenge de logica ingonge en dat vur aene misdaad tig luuj veroordeeld woorte, doog bie gaene ’n bel reenkele. Zoe hat Mathijs Smeets oet Beek bekint dat ze mit 43 man op ‘nne gaetebok nao Venlo zun gevloge, um dao te goon klauwe.

Vur zun ’t d’r allemaol uvver ins dat hekse neet besjtande hubbe en neet op bessems kinne vlege. Zoe hubbe d’r och noëts luuj op bokke gevloge. En dae ‘goddeloze eed’? Natuurlik zun deve en moordeners van alle tieje, in bendes of alling. Mè eech betwiefel of ze oëts zoe’nne eed hubbe aafgelag en rituele gehouwe hubbe. Alle bewiës is gebaseerd op bekintenisse dur marteling. Wie sjpannend de verhaole dan och kleenke, al biejaen liek ’t toch erg op ’n juridische dwaling. Zekker este wits dat de rechters toen per veroordeling betaald kraoge en och de sjoute en aander besjtuurders d’r belang bie houwe dat d’r hel opgetroje woort. Bedeenk daobie dat in gans Dalhem (dus och i Mhaer) gaene aene Bokkeriejer is opgepak of veroordeeld, terwiel die bendes och hie hoesgehouwe zouwe motte hubbe. Al gans este bekieks wie gauws daste toen ‘n ‘landsgrens’ uvver waors. Tusje die 350 luuj zalle zekker criminele gezete hubbe, mè warsjienlik och ’n gans dael oonsjuldige. Es dienge naam aemaol geneumd is, kumse d’r bekans neet mie oonderoet. Zelfs neet este bliefs oontkinne en ging name neums, wie Kirchhoffs. Eech zou dus wille concludere dat ze ging duvele, zekker ging Robin Hoods en al gaar ging vriejhaedssjtrijders waore. Volges meech hubbe dis goddeloze bendes noëts besjtange en is ’t tiëd um hun name te zuvere.

 

Tot 15 november lup in Museum Land van Valkenburg de tentoënsjtilling: “Bokkenrijders, feiten en fantasie”

Lees och:

Hoebeles Heukske: D'r Frans va Mhaer

Hoebeles Heukske: Aene boom, twie beum

Hoebeles Heukske (3) D'r Frans va Mhaer

D’r Frans va Mhaer

Op 18 juni is ‘t precies 200 jaor gelaeje dat keizer Napoleon woort versjlage dur de “7e coalitie“ bie ‘t (noe Belsje) Waterloo. In dizze veldsjlag voch ‘nne officeer mit in ‘t Pruusje leger, dae e jaor ieder nog oonder Napoleon deende en dae later ‘n opvallende Belsje carrière zou make en zelfs kunning zou were. Kunning va Mhaer!

Frans Karel Anton von Loh, ochwal François Charles Antoine de Loë woort gebore in ’t revolutiejaor 1789 op ‘t kesjtiël va Mhaer. Zienge pap waor uursj majoor in ‘t Pruusje leger, mè makde later carrière an d’r Franse kant, zelfs tot senator. Zoon Frans de Loë deeg exac d’r tengenuvvergesjtilde uvversjtap. Heë begoes an de Franse ziej, mè in 1814 (wie zië geboortedurp Mhaer neet mie in Franse han waor en Napoleon verbanne woort nao Elba) troojt Frans in deens bie de Pruusje es majoor. Zoe keem ‘t dat e paar daag vur zienge 26e verjäördag, in juni van 1815, bie d’r “comeback” van Napoleon (de 100 daag), heë tengenuvver d’r keizer keem te sjtoe.

Frans waor majoor bie de huzare

Wie op 18 juni ‘t sjiengbaar gevluchde Pruusje leger (o.l.v. Blücher) zich aansjloot bie de Britte (o.l.v. Wellington), betaekende dit de nederlaog vur de Franse en vluchde Napoleon dan och van ‘t sjlagveld. Frans de Loë waor aene van de officere die de opdrach kraoge um Napoleon te achtervolge en te arrestere. Heë kraog d’r keizer zelf neet mie te pakke, mè oondersjepte oonderwaeg wal ‘nne koetsj mit correspondentie van d’r dictator. ‘t Verhaol wil zelfs dat Frans de persuunlikke breve, gerich an Napoleons (twiede) vrow Marie-Louise, oet respec neet ge-eupend zou hubbe. Of waor ‘t oet persuunlikke devotie? Opvallend is in eder geval dat Frans 3 mond nao ‘t sterve van Napoleon (1821) zienge uursjte en enige zoon “Otto-Napoleon” neumt.

Maarsjalk "der Alte" Blücher groet zieng troepe

In zieng Franse carrière wurd Frans de Loë oondersjeije mit de “Légion d’Honneur” en kriet zienge pap zelfs d’r titel graaf, mè dao zou heë ginge aansjpraak mie op make. Ae jaor nao Waterloo woort d’r “Hiër va Mhaer” tot baron beneumd; ‘nne titel dae zieng erfgename tot op d’r daag van huuj drage. Juus wie ‘t besjermhiërsjap uvver de sjutteriej en de harmenie va Mhaer. Want Frans de Loë waor och lokaal actief. Heë sjoot 10 jaor nao Waterloo, in 1825, d’r kunningsvoggel aaf en sjoonk daobie de vereniging e groët hartvurmig sjild (‘t groëtste oet de collectie) mit de inscriptie “B.D.L.” – Baron De Loë. In 1821 waor heë och nauw betrokke bie de oprichting van de harmenie, oëvan heë dus och besjermhiër woort.

("B.D.L."-sjild van Baron De Loë, 1825)

Frans de Loë is in 1830 aene van de actieve opsjtandelinge (seperatiste) van de zudelikke provincies die zich oonafhankelik verklaore es “Belsj”. Heë woort zelfs d’r uursjte gouverneur van de (toen nog complete) provincie Limburg. Nao e haof jaor woort e Belsj senator, later nog burgemaester va Mhaer en zelfs gevolmachtigd minister an ‘t Weense hof. In 1838, juus áé jaor vur de officiële erkinning van ’t land Belsj, sjtorf d’r Pruusje majoor, aanbidder van Napoleon en sjutterskunning va Mhaer. Noe is de vraog: hui d’r Frans nog ae jaor langer gelaef, wuur Mhaer da mesjiens Belsj gebleve? En hui ‘t “Gouverneur de Loësjträötsje” dan i Belsj gelege?

(Tiendaagse Veldtoch i 1831 / in roëd is de toenmalige grens)

Uvverzich Frans de Loë:
22 juni 1789 - Gebore
1795 (?) - Pap van Pruusje nao Franse
1814 - Frans sjtapt uvver van Franse nao Pruusje
18 juni 1815 - Waterloo
1 mei 1817 - Frans trowt mit Marie Marchant et d’Ansembourg
1821 - Oprichting Harmenie Mhaer
29 aug 1821 - Geboorte zoon Otto-Napoleon
1825 - Kunning va sjutteriej va Mhaer
16 okt 1830 - 23 mrt 1831 - Gouverneur va Limburg
1831-‘32 en ’34-’35 - Senator va Belsj
1832-1838 - Burgemaester va Mhaer
1832-1834 - Gevolmachtigd Minister in Wenen
17 juni 1838 - Gesjtorve

Hoebele

Aene boam, twie beum

Aene boam, twie beum

Es me dur Zuud-Limburg reest, dan ziet me väöl verbeending mit de keerk. Van kapelle, tot keerke en van kloësters tot zelfs weëg- en veldkruzer. Zoe zong Sjef Diedere al: “En knele kinjer bie ’n kruus, daste alling in Limburg nog, langs edere zandjwaeg zuus.” Mè ’t frapante is, dat eech nóg mië “heidense” aspecte in ’t landsjap zeen. Heidens is dan alles wat vur-christelik is, dus in de owwe van de keerk “nog-neet-christelik” is (in tengesjtilling tot ketters, dat “neet-mie-christelik” is).

(Danse roond d'r meiboom)

Dit gebied is pas Christelik gewore in d’r 4e iëw, wie dat geleuf kort nao-aen uursj gedoog en later zelfs verplich woort bie de Romeine. In d’r tiëd dat dis regio nog-neet-christelik noch Romeins waor, geleufde de Eburone hiezoe in miërdere gode, wie Wodan, Donar en Freia. Daovan zieste al ’n uursjte uvverbliefsel: de daag gonstig (woensdag), donderdig en vriedig zun nao hun verneumd. De luuj in dae tiëd tilde in nachte en weenters. Dit waore de oonzekkerste tieje en me tilde dan och wieväöl weenters, en neet jaore, ‘nne miensj aod waor. ’t Jaor begoes vur hun in d’r weenter en ’n etmaal begoes mit de nach (juus wie bie de Jude). Neet vur niks veer vur keersjaovend al d’r aovend vantevurre, juus wie ‘pakjesavond’ d’r aovend vúr Sinterklaos is. D’r weenter begoes mit d’r aovend vúr 1 november: “Samhain” of “Walpurgisnach”. In die nach, zoe geleufde ze, vervaagde de grens tusje ’t noe en ’t iëwige, tusje leve en doëd. Hievan kump Halloween en Allerziële-Allerhillige. Me geleufde dat de doëje wer op Aerd kaome en dat me die koes verjage mit bv. akelige gezichte op pompoene. Ditzelfde gold vur de nach vúr 1 mei, ’t begin van d’r zommer.

Och waore ze afhankelik van ’t waer en de natuur. Wanhopig probere ze dan och alles te doon um wat neet in hun mach liegk toch te beïnvloede. Van water is me och erg afhankelik en ’t zuverste water kump oet bronne. Die zun vur hun dan och ‘hillig’ en were aanbeje. Mè och beum were aanbeje en zun dik hillig. Beum laeve, greuje, liëke eder jaor te sjterve, mè herrijze wer opnuuj en bovvenal: ze zun al tig generaties aod. Dit fasineert de luuj van toen en ze verbeende d’r vanalle symboliek aan. Mit name linne en aekebeum zun hillig. Oonder die beum wurd rechgesjproke, ze sjtun op kruuspeunte van waeg en gelde es herkinningspeunt. Op ’t kruuspeunt van de waeg Mestrich-Limburg-Trier en Luuk-Voere-Gulpe-Aoke sjtong lang ‘nne lin: “ter-linne”. Die plaatsj- en sjtraotname kom vur zelfs tenge i Mhaer: “an Mhaereboam”. Wat ‘nne boam vur luuj betaekent, zoogse wie ’t ganse durp ’t hou uvver d’r kesjtangel dae umgezaeg woort. Dit is och neet gek, want zelfs de opa’s en oma’s van oos opa’s en oma’s wiste neet better dan dat dae boam d’r ummer gesjtange hat. Uvver de väöl jongere beum in de Gelimment zun de mieninge dan och e sjtuk verdeelder.

(Noorse Yggdrasil of Irminsul bie Sakse)

De aanbidding en veriëring van beum hat ’t Christendom nooit gans weg kinne neme. De Sakse geleufde dat d’r hiemel sjteunde op hunne hillige boom “Irminsul”. Karel d’r Groëte leet dem in 772 umhowwe, d’r hiemel veel neet nao oonder en hienao dwong heë de Sakse um zich te lotte däöpe. De 4500 die dat neet dege, woorte onthoofd. Ander missionarisse waore pragmatischer en nagelde gewoën e kruus an ‘nne boam, es compromis. Zoe koes me toch op de ouw plaatsj blieve baeje. Beum mit kruzer kumse huuj nog ummer tenge.

Wie in d’r 19e iëw de interesse in folklore greujde, begoeste luuj i Duutsjland – juus wie in ouw tieje – d’r duustere weenter te versere mit denne. Umdat die d’r ganse weenter greun blieve, sjtun die symbool vur ’t leve dat uvverwint op d’r doëd, in d’r hoop dat och dis kiër wer de zon uvverwint op d’r weenter. D’r keersjboam hat dan och totaal niks mit keersjmes, mè alles mit de heidense boamveriëring te make, roond d’r kortste daag van ’t jaor. Toeval dat juus dán ‘t “Licht der mensen” gebore woort? Nae, zoe wie de miëste christelikke fiësdaag, is och keersjmes pas later verboonde an e heidens fiës dat toch al geveerd woort.

(Beumkes in de nach van 1 mei)

Zoe kom eech wer truuk op 1 mei, althans d’r aovend d’r vur: “Beltain”. In die nach woorte nog tot in d’r 19e iëw i Mhaer beumkes of denne geplant vur ’t hoës van d’n (heimelikke) leefde. Juus uvver de grens i Duutsjland wurd dit noe nog ummer gedoe. De jonges versere e berkebeumke mit sjlingers of hange d’r ’n sjpreuk of d’r naam va ’t maedsje aan. Op sommige plaatsje dun de maedsjes dit in de sjrikkeljaore. Berkebeum were och nog ummer gebruuk es bie d’r boëw ’t hoëgste peunt van e hoës is bereik. Van dis heidense rituele is noëts get Christeliks gemak. Wal is d’r meimond (verneumd nao de godin Maia), d’r bleujmond, mond van vruchbaarhaed en van de maedsjes, dur de keerk umgedup tot “Mariamond”, besjermhillige van maedsjes en vruchbaarhaed. ’t Hoef mer ‘nne naam te hubbe!

(Den Hole i 1934 en 2013)

I Mhaer bleujde dit 19e iëwse gebruuk doëd, mè in ’t interbellum begoes de “meiclub” mit ’t hole va áéne den. Dae woort nog gehold op d’r nak en neergezat bie de Sjmidse. In 1934 were de uursjte peërd gebruuk en in 1950 kriet de Joonkhaed de organisatie. Mè in 1958 zun d’r te winnig peërd en wurd e 25 jaor lank gehold mit ‘nne traktor. In de jaore ’60 wurd bie de keerk neergezat en vanaf 1983 opnuuj mit peërd gehold. Dit jaor vur d’r 33e kiër.

(Den Hole i 1934 en 2009)

In plaatsje wie Gulpe, Ees en Valkeberg zit de sjutteriej ‘nne den vur de däör van d’r sjutterskunning. De sjtaej Brussel en Leuve vraegele zich al jaore uvver wae d’r ouwste meiboom hat en in Hasselt wurd ‘nne meiboom neergezat op d’r aovend vúr 1 mei, juus wie i Valkeberg en in de Eifel. Dao wurd e och wer neergehold es d’r mond Mei um is. Meibeum kumse tenge pies i Ierland, Tsjechië, Hongarije en zelfs i Finland. I Norbik is e sins 1634 gewiëjd an de Hillige Brigida (dus wal gekerstend) en i Tebannet hole ze vanaf 1881 d’r den vur d’r Gerlachus, dae in ‘nne holle aek woende, dus och wer get mit beum…

Mak dit oze den dan minder uniek, umdat ’t in gans Europa gebäört? Hilp dae den dan ech de vruchbaarhaed of vur de maedsjes? Nae, mè dit gebruuk deent oeteindelik ’n gans ander doel: saamhurighaed. In ’n individuele samelaeving liër vur wer dat vur alling niks kinne en alling dur same te werke kriëg vur ‘nne den van 30 meter oet d’r busj nao Mhaer gesjlip en kriëg vur ‘m zoonder moderne techniek tóch rechgezat.

Jubileum 50 jaor - Ruimte

Dit jaor is 't 50 jaor gelaeje dat vur 't uursj 'nne miensj 'n ruimtewandeling boete 'n ruimtesjip makt. Veer mienge dik dat de Amerikane d'r "groëtste" sjtap gezat hubbe, op d'r Mond. Mè in feite sjtonge ze al mit 10 - 0 achter op de Russe. De Sovjet-Unie hou namelik al d'r uursjte sateliet, 't uursjte deer, d'r uursjte man en de uursjte vrow in de ruimte en och nog de uursjte ruimtewandeling gemak, 50 jaor gelaeje dus. Och waore 't de Sovjets die vur 't uursj d'r achterkant van d'r Mond fotografeerde. Umdat d'r Mond ummer mit d'r zelfde kant nao de Aerd kiek, hou nog noëts 'nne miensj d'r achterkant gezie.

Wedloop um de ruimte:

4 oktober 1957 - 1ste sateliet: Spoetnik I
3 november 1957 - 1ste deer in ruimte: Laika (Spoetnik II)
7 oktober 1959 - 1ste foto van d'r achterkant van d'r Mond (Loena III)
12 april 1961 - 1ste miensj in ruimte: Joeri Gagarin (Vostok I)
16 juni 1963 - 1ste vrow in ruimte: Valentina Teresjkova (Vostok VI)
18 maart 1965 - 1ste ruimtewandeling: Aleksej Leonov (Voschod II)
19 april 1971 - 1ste ruimtestation (Saljoet I)

21 juli 1969 - 1ste miensj op d'r Mond: Neil Armstrong (Apollo XI)

Wat och frapant is, is dat och de degradatie van Pluto nao "dwergplaneet" alles mit dis wedloop te make hat. Alle aander planete en monde waore oontdik dur Europeane, alling Pluto is in 1930 oontdik dur 'nne Amerikaan. Later woorte nog tig van dit soort mini-planete oontdik en moeste ze aeglik allemaol planeet goon heesje, óf ze woorte 'n aege categorie: dwergplanete. Neet alling de Kuipergordel roond Pluto, mè och tusje Mars en Jupiter hat 't 'nne kreenk mit allemaol dwergplanete: planetoïde. Die zun al väöl ieder oontdik. Zoe woort Ceres al in 1801 oontdik en hoosj hiel ff "planeet". Totdat ff later Pallas, Juno, Vesta en aander planetoïde woorte gevoonde. Ditzelfde gebäörde bie Pluto vanaf de jaore '90, tot in 2005 Eris woort oontdik, die zelfs e sjtuk groëter waor wie Pluto. In 2006 woort Pluto dus herneump van planeet tot dwergplaneet.

(Vurwat Pluto 'n dwergplaneet woort)

1610 - Io, Europa, Callisto en Ganymedes (monde van Jupiter, dur Galileo Galilei)
1655 - Titan (mond van Saturnus, dur Christiaan Huygens)
1671, '72 en '84 - Iapetus, Rhea en Tethys & Dione (monde van Saturnus, dur Giovanni Cassini)
1781 - Uranus (dur William Herschel)
1801 - Ceres (dur Giuseppe Piazzi)
1802 - Pallas (dur Olbers)
1804 - Juno (dur Karl Ludwig Harding)
1807 - Vesta (dur Heinrich Wilhelm Olbers)
1845 - Nog mië Asteroïde tusje Mars en Jupiter were oontdik
1846 - Neptunus (dur Galle & d'Arrest)
1930 - Pluto (dur Clyde Tombaugh)
1978 - Charon (mond van Pluto, dur Christy & Harrington)
1990 - Roond Pluto were ummer mië objecte oontdik, die same Kuipergordel vorme
2003 - Haumea (dur José-Luis Ortis)
2003 - Sedna (dur Michael Brown)
2004 - Orcus (kandidaat-dwergplaneet, dur Brown & Trujillo)
2005 - Makemake (dur Michael Brown)
2005 - Eris.

Bekiek hie aander jubilea van 2015.

Weld-Oor-Record

't Weldoorrecord is ing van de oudste disciplines binne 't fietsrenne. 't Is seempel, dudelik en iërlik: individueel zoe väöl mäöglik meters aafliegke in precies ing oor. Al in d'r 19e iëw woort dit gedoe en diek 120 jaor later nog ummer. Of alwer. Want wat is noe precies gebäörd?

't Weldoorrecord waor 'n iezersjterke discipline, oë mit name de echte toppers an mitdege. Fausto Coppi, Jacques Anquetil, tot en mit Eddy Merckx. Tot en mit, want daonao begoes 't. In de jaore '80 en '90 woorte de fietse zoe hypermodern, dat neet mie de conditie en sjpierkrach, mè d'r fiets gong bepale ofse 't record briks. In 2000 hubbe ze dao 'n eind an gemak en Merckx truuk oetgerope tot recordhouwer en vanaf toen moes 't record op 'nne vergeliekbare fiets verbroke were. Die aander woorte oondergebrach in e apart record: de bitste miensjelikke prestatie. Bekiek daovur mienge iedere blog uvver 't weldoorrecord.

Chris Boardman, aene van die hypermoderne, hat in 2000 nog 't record van Merckx verbroke op 'nne "normale" fiets. En in 2005 verbrik d'r oonbekinde Ondrej Sosenka 't record en daomit dreigt 't oet te sjterve. Tot in 2014. Dan ziet de UCI in dat dit record truuk op de kaart mot. De hypermoderne fietse blieve verboje, mè gans truuk tot de Merckx-fietse, dat hoef noe och wer neet. Ze maoge gewoen "normale" tiedritfietse gebruke, zoe wie in aander wedstrijde. En Jens Voigt is d'r uursjte dae dat daet:

51,110 km - Jens Voigt (Dui)

18 september 2014 i Grenchen

51,852 km - Matthias Brändle (Oos)

30 oktober 2014 in Aigle

51,300 - Jack Bobrigde (Aus)

31 januari 2015 i Melbourne

52,491 - Rohan Dennis (Aus)

8 februari 2015 i Grenchen

(Op dit moment nog ummer 't regerend record)

52,221 - Thomas Dekker (Ned)

25/26 februari 2015 i Mexico

Jens Voigt verbrik 't record. Dat waor vantevurre al dudelik. De vraog waor, mit wieväöl en wielang hult e 't vol? E paar weke later al verbrik d'r Oosterieker Matthias Brändle 't record. In januari 2015 luk 't Jack Bobridge neet um wiër te fietse dan Brändle. In februari luk 't d'r Australiër Rohan Dennis wal. Zoe good, dat in daezelfde mond Thomas Dekker 270 meter te kort kump. Alex Dowset hat zieng recordpoging oetgesjtild en Bradley Wiggins hat ze och nog op de planning.

POGING - Alex Dowsett (VK)

27 februari (oetgesjtild) 2015 i Londe

POGING - Bradley Wiggins (VK)

juni 2015 in Ingeland

POGING - Alex Rasmussen (Den)

naojaor 2015

POGING - Tony Martin (Dui)

2016

Och de vrolluuj zun wer begonne mit 't record. De paralypmiër Sarah Storey hat op 28 februari 'n poging gedoe um 't weldrecord te verbreke. Dit is häör op diek 500 meter nao neet geluk en 't weldoorrecord sjtaet daomit (sinds 2003) nog ummer op naam van Leontien Zijlaard-van Moorsel.

46,065 - Leontien van Moorsel (Ned)

2003 i Mexico
(Op dit moment nog ummer 't regerend record)

45,502 - Sarah Storey (Eng)

28 februari 2015